Máy tính dinh dưỡng tĩnh mạch là gì?
Dinh dưỡng tĩnh mạch toàn phần (TPN) đưa đạm, carbohydrate, chất béo, dịch và vi chất trực tiếp vào máu khi người bệnh không thể sử dụng đường tiêu hóa. Công cụ này quy đổi các mục tiêu tính theo kilogam thành số gam mỗi ngày, năng lượng, thể tích của từng dung dịch gốc và tốc độ chạy bơm cuối cùng. Đây chỉ là công cụ tham khảo, phục vụ học tập, không thay thế dược sĩ lâm sàng, chuyên gia dinh dưỡng hay phác đồ của cơ sở y tế.
Cách sử dụng
Nhập cân nặng bệnh nhân, mục tiêu năng lượng (kcal/kg/ngày), mục tiêu đạm (g/kg/ngày), tỷ lệ năng lượng từ lipid, tổng lượng dịch cần cung cấp và thời gian truyền. Sau đó nhập nồng độ các dung dịch gốc bạn đang dùng: dextrose (thường 70%), acid amin (thường 10%) và nhũ dịch lipid (thường 20%). Kết quả liệt kê từng thành phần cùng thể tích còn lại dành cho nước cất vô khuẩn, điện giải và các chất bổ sung.
Giải thích công thức
Đạm cung cấp 4 kcal/g, nhũ dịch lipid khoảng 10 kcal/g (đã tính cả glycerol và phospholipid) và dextrose monohydrate 3,4 kcal/g. Dextrose đảm nhận phần năng lượng còn lại sau khi trừ đạm và lipid:
$$\text{Dextrose (g)} = \frac{E_{total} - 4P - 10L}{3.4}$$Trong đó \(E_{total}\) là tổng năng lượng (kcal), \(P\) là lượng đạm (gam) và \(L\) là lượng lipid (gam). Tốc độ truyền bằng tổng thể tích chia cho số giờ truyền, còn tốc độ truyền glucose (GIR) là lượng dextrose tính bằng mg trên mỗi kg mỗi phút.
Ví dụ minh họa
Một người trưởng thành nặng 70 kg cần 25 kcal/kg, 1,5 g/kg đạm, 30% năng lượng từ lipid và 30 mL/kg dịch truyền trong 24 giờ.
$$E_{total} = 70 \times 25 = 1750\,\text{kcal}$$$$P = 70 \times 1.5 = 105\,\text{g} \;(420\,\text{kcal}),\quad L = \frac{0.30 \times 1750}{10} = 52.5\,\text{g}$$$$\text{Dextrose} = \frac{1750 - 420 - 525}{3.4} = 236.8\,\text{g}$$$$\text{Rate} = \frac{70 \times 30}{24} = 87.5\,\text{mL/h},\quad \text{GIR} = \frac{236.8 \times 1000}{70 \times 24 \times 60} = 2.35\,\text{mg/kg/min}$$Với acid amin 10%, dextrose 70% và lipid 20%, thể tích các dung dịch gốc lần lượt là 1050 mL, 338,2 mL và 262,5 mL, còn lại khoảng 449 mL cho nước cất và các chất bổ sung.
Phạm vi thông thường của chỉ số macronutrient và tốc độ truyền glucose
Các khoảng dưới đây là số liệu chung từ hướng dẫn đã công bố cho người lớn và trẻ em (ASPEN, ESPEN, ESPGHAN/ESPEN/ESPR). Hướng dẫn khác nhau tùy theo bối cảnh lâm sàng, nên chúng chỉ là điểm tham chiếu, không phải mục tiêu. Chỉ định cụ thể do đội ngũ lâm sàng và phác đồ tại địa phương quyết định.
| Thông số | Đối tượng | Khoảng thông thường | Nguồn |
|---|---|---|---|
| Năng lượng | Người lớn | 20-30 kcal/kg/ngày | Hướng dẫn ASPEN / ESPEN cho người lớn |
| Protein | Người lớn | 1,2-2,0 g/kg/ngày | Hướng dẫn chăm sóc tích cực ASPEN/SCCM; ESPEN |
| Lipid | Người lớn | Tối đa khoảng 1 g/kg/ngày; nhìn chung không vượt quá 2,5 g/kg/ngày | ASPEN; ESPEN |
| Dịch | Người lớn | Khoảng 30-40 mL/kg/ngày | Hướng dẫn lâm sàng thông thường (ESPEN / ASPEN) |
| Tốc độ truyền glucose (GIR) | Người lớn | Tối đa 4-5 mg/kg/phút | ASPEN / ESPEN |
| Oxy hóa glucose tối đa | Người lớn | Khoảng 5-7 mg/kg/phút | Tổng quan sinh lý học của ESPEN / ASPEN |
| GIR | Trẻ sơ sinh | Khoảng 4-12 mg/kg/phút (thường bắt đầu ở mức thấp và điều chỉnh dần) | Hướng dẫn PN nhi khoa ESPGHAN/ESPEN/ESPR/CSPEN; thực hành sơ sinh |
| GIR | Trẻ sơ sinh (nhũ nhi) và trẻ em | Nhìn chung thấp hơn trẻ sơ sinh và giảm dần theo tuổi, khoảng 5-10 mg/kg/phút ở nhũ nhi và thấp hơn ở trẻ lớn hơn | Hướng dẫn PN nhi khoa ESPGHAN/ESPEN/ESPR (ước tính) |
Tốc độ truyền glucose: \(\text{GIR (mg/kg/phút)} = \frac{\text{dextrose (g/ngày)} \times 1000}{\text{cân nặng (kg)} \times 1440}\).
Đây là thông tin chung, không phải lời khuyên chuyên môn. Nhu cầu của trẻ em và trẻ sơ sinh khác nhau rất nhiều tùy theo tuổi, tuổi thai và tình trạng lâm sàng.
Mật độ năng lượng và nồng độ dung dịch gốc chuẩn
| Cơ chất | Mật độ năng lượng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Axit amin / protein | 4 kcal/g | Dùng cho năng lượng từ protein; dung dịch 10% cho khoảng 0,4 kcal/mL |
| Dextrose monohydrat | 3,4 kcal/g | Dextrose ngậm nước cho ít năng lượng hơn glucose khan (khoảng 4 kcal/g) |
| Nhũ tương lipid | 10 kcal/g chất béo (hệ số của máy tính) | Các nhũ tương thương mại còn chứa glycerol và phospholipid, nên năng lượng trên mỗi mL cao hơn mức mà hàm lượng chất béo đơn thuần gợi ý |
| Sản phẩm dung dịch gốc | Nồng độ | Năng lượng ước tính trên mỗi mL |
|---|---|---|
| Dextrose 50% | 0,5 g/mL | 1,7 kcal/mL |
| Dextrose 70% | 0,7 g/mL | 2,38 kcal/mL |
| Axit amin 10% | 0,1 g/mL | 0,4 kcal/mL |
| Nhũ tương lipid 10% | 0,1 g/mL | Khoảng 1,1 kcal/mL |
| Nhũ tương lipid 20% | 0,2 g/mL | Khoảng 2 kcal/mL |
| Nhũ tương lipid 30% | 0,3 g/mL | Khoảng 3 kcal/mL |
Nồng độ và nhãn hiệu có sẵn khác nhau theo quốc gia và nhà sản xuất; hãy kiểm tra nhãn sản phẩm đang sử dụng.
Quy đổi đơn vị GIR: 1 g = 1000 mg và 1 ngày = 24 × 60 = 1440 phút. Vậy \(1\ \text{g/kg/ngày} = \frac{1000}{1440} \approx 0,694\ \text{mg/kg/phút}\), và \(1\ \text{mg/kg/phút} = 1,44\ \text{g/kg/ngày}\).
Diễn giải kết quả của máy tính
- Số gam protein, dextrose và lipid: lượng macronutrient hằng ngày cung cấp năng lượng, tỷ lệ protein và lipid đã nhập. Số gam lipid là \(L = \frac{E \times \text{lipid\%}}{100 \times 10}\). Dextrose cung cấp phần năng lượng không phải protein còn lại, chia cho 3,4 kcal/g.
- Tỷ lệ phần trăm calo: kcal từ protein ÷ tổng kcal, kcal từ dextrose ÷ tổng kcal và kcal từ lipid ÷ tổng kcal. Các tỷ lệ này cho thấy năng lượng được phân bổ giữa ba cơ chất như thế nào.
- Tỷ lệ calo không phải protein trên nitơ (NPC:N): nitơ (g) = protein (g) ÷ 6,25, và NPC = tổng kcal − kcal từ protein. Tỷ lệ càng thấp nghĩa là protein càng nhiều so với năng lượng.
- Thể tích dung dịch gốc: mỗi thể tích bằng số gam ÷ (nồng độ ÷ 100), ví dụ \(V_{AA} = \frac{P}{\text{aminoConc}/100}\). Các giá trị này cho thấy đơn hàng cần bao nhiêu của mỗi dung dịch gốc.
- Tốc độ (mL/giờ): tổng thể tích ÷ số giờ truyền. Thời gian truyền ngắn hơn làm tăng tốc độ theo giờ và lượng glucose đưa vào mỗi giờ.
- GIR so với giới hạn oxy hóa: GIR là lượng dextrose đưa vào trên mỗi kg mỗi phút. GIR gần hoặc vượt giới hạn oxy hóa ở người lớn khoảng 5-7 mg/kg/phút cho thấy glucose có thể được đưa vào nhanh hơn mức cơ thể sử dụng được. Truyền theo chu kỳ hoặc rút ngắn thời gian truyền làm tăng GIR với cùng liều hằng ngày, vì cùng số gam được đưa vào trong ít phút hơn.
- Thể tích nước còn lại: \(V_{\text{nước}} = V - V_{AA} - V_L - V_D\). Giá trị nhỏ nghĩa là các dung dịch gốc chiếm gần hết lượng dịch, cho thấy công thức rất đậm đặc. Giá trị âm nghĩa là thể tích dịch đã chọn không đủ chứa các thể tích dung dịch gốc. Trong trường hợp đó, cần xem lại mục tiêu dịch, nồng độ dung dịch gốc hoặc mục tiêu macronutrient. Điện giải, vitamin và nguyên tố vi lượng cũng chiếm thể tích, và máy tính này không tính đến các thành phần đó.
Ví dụ
Với người lớn 70 kg, 25 kcal/kg, 1,5 g/kg protein và 30% calo từ lipid: \(E = 70 \times 25 = 1750\) kcal và \(P = 70 \times 1,5 = 105\) g. Khi đó \(L = \frac{1750 \times 30}{1000} = 52,5\) g và \(D = \frac{1750 \times 0,7 - 4 \times 105}{3,4} = \frac{805}{3,4} \approx 236,8\) g. Phân bổ calo: protein 420 kcal (24%), lipid 525 kcal (30%) và dextrose 805 kcal (46%). GIR trong 24 giờ là \(\frac{236,8 \times 1000}{70 \times 1440} \approx 2,35\) mg/kg/phút. Nitơ là \(105 / 6,25 = 16,8\) g và NPC là \(1750 - 420 = 1330\) kcal, vậy NPC:N ≈ 79:1.
Đây là thông tin chung, không phải lời khuyên chuyên môn. Máy tính này chỉ là công cụ hỗ trợ tính toán. Chỉ định nuôi dưỡng tĩnh mạch cần được thiết lập và kiểm tra bởi đội ngũ dinh dưỡng lâm sàng theo phác đồ địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Tốc độ truyền glucose bao nhiêu là an toàn?
Người lớn thường dung nạp được tới khoảng 4–5 mg/kg/phút, và ngưỡng oxy hóa glucose ở người lớn vào khoảng 5–7 mg/kg/phút. Trẻ sơ sinh thường được chỉ định mức cao hơn. Công cụ sẽ cảnh báo khi vượt quá 12 mg/kg/phút.
Vì sao thể tích nước bị âm?
Do riêng các dung dịch gốc đã vượt quá mục tiêu lượng dịch. Hãy dùng dung dịch đậm đặc hơn, tăng mục tiêu lượng dịch nếu phù hợp về mặt lâm sàng, hoặc giảm mục tiêu dinh dưỡng.
Công cụ có tính điện giải, vitamin và nguyên tố vi lượng không?
Không. Các chất bổ sung này được chỉ định riêng và chiếm một phần trong thể tích còn lại.