Định tuổi phóng xạ là gì?
Định tuổi phóng xạ là phương pháp ước tính tuổi của một mẫu đá, khoáng vật hay hóa thạch bằng cách đo lượng đồng vị phóng xạ mẹ đã phân rã thành đồng vị con bền. Do chu kỳ bán rã của mỗi đồng vị là không đổi, tỉ lệ mẹ/con hoạt động như một chiếc đồng hồ tự nhiên. Các hệ thường gặp gồm carbon-14 (chu kỳ bán rã khoảng 5.730 năm), kali-40 phân rã thành argon-40 (khoảng 1,25 tỉ năm) và urani-238 phân rã thành chì-206 (khoảng 4,47 tỉ năm).
Cách sử dụng máy tính này
Nhập lượng đồng vị mẹ còn lại và lượng đồng vị con đo được, cả hai phải cùng một đơn vị (số nguyên tử, mol hoặc khối lượng tương đương). Tiếp theo, nhập chu kỳ bán rã và chọn đơn vị của nó. Nếu lúc hình thành mẫu đã có sẵn một lượng đồng vị con, hãy điền vào ô tùy chọn và giá trị đó sẽ được trừ đi. Máy tính trả về tuổi theo đơn vị năm, theo đơn vị của chu kỳ bán rã, số chu kỳ bán rã đã trôi qua và tỉ lệ đồng vị mẹ còn lại.
Giải thích công thức
Quá trình phân rã tuân theo \(P = P_0 e^{-\lambda t}\) với hằng số phân rã \(\lambda = \ln 2 / T_{1/2}\). Vì mỗi nguyên tử mẹ phân rã sẽ trở thành một nguyên tử con, nên \(P_0 = P + D\), và giải theo thời gian ta được:
$$t = \frac{T_{1/2}}{\ln 2} \ln\left(1 + \frac{D}{P}\right)$$Trong đó \(t\) là tuổi, \(T_{1/2}\) là chu kỳ bán rã, \(P\) là lượng đồng vị mẹ còn lại và \(D\) là lượng đồng vị con sinh ra do phóng xạ.
Ví dụ minh họa
Một mẫu đá chứa 1 phần kali-40 trên mỗi 3 phần sản phẩm phân rã của nó (để đơn giản, bỏ qua tỉ lệ rẽ nhánh), với \(T_{1/2} = 1.25\) tỉ năm.
$$t = \frac{1.25}{\ln 2} \ln(1 + 3) = \frac{1.25 \times 1.3863}{0.6931} = 2.5\ \text{tỉ năm}$$Con số này tương đương hai chu kỳ bán rã, và chỉ còn lại \(1/4\) lượng đồng vị mẹ.
Các hệ đồng vị phóng xạ thông dụng và chu kỳ bán rã
Mỗi hệ ghép một đồng vị mẹ phóng xạ với một đồng vị con bền. Một hệ chỉ hữu ích khi chu kỳ bán rã của nó tương đương với tuổi của mẫu vật. Các giá trị dưới đây là số liệu đã làm tròn, được trích dẫn rộng rãi.
| Đồng vị mẹ | Đồng vị con | Chu kỳ bán rã (năm) | Khoảng tuổi có thể định được / vật liệu thường gặp |
|---|---|---|---|
| Cacbon-14 (¹⁴C) | Nitơ-14 (¹⁴N) | 5,730 | Đến khoảng 50,000 năm; vật liệu hữu cơ như gỗ, xương, than củi và vỏ sò |
| Kali-40 (⁴⁰K) | Argon-40 (⁴⁰Ar) | 1.25 tỷ | Đá núi lửa và các khoáng vật chứa kali (ví dụ: mica, fenspat) |
| Uranium-238 (²³⁸U) | Chì-206 (²⁰⁶Pb) | 4.47 tỷ | Zircon và các khoáng vật khác chứa uranium; đá rất cổ |
| Uranium-235 (²³⁵U) | Chì-207 (²⁰⁷Pb) | 704 triệu | Zircon và các khoáng vật khác chứa uranium, thường được dùng kèm với U-238 |
| Rubidi-87 (⁸⁷Rb) | Stronti-87 (⁸⁷Sr) | khoảng 49 tỷ | Đá mácma và đá biến chất rất cổ, thiên thạch |
| Samari-147 (¹⁴⁷Sm) | Neodymi-143 (¹⁴³Nd) | khoảng 106 tỷ | Đá rất cổ và thiên thạch |
Lưu ý về K-40: chỉ khoảng 10.7% kali-40 phân rã thành argon-40 (phần lớn còn lại trở thành canxi-40). Phương trình đơn giản được máy tính này sử dụng giả định mọi nguyên tử mẹ đã phân rã đều trở thành đồng vị con được đo. Vì vậy, để định tuổi K-Ar, bạn phải dùng dạng phương trình đã hiệu chỉnh nhánh phân rã hoặc điều chỉnh dữ liệu đầu vào cho phù hợp. Tuổi ¹⁴C thường cũng được hiệu chuẩn theo các ghi chép khí quyển đã biết, nên tuổi phân rã thô có thể khác với tuổi theo lịch.
Tuổi theo phần đồng vị mẹ còn lại
Với một hệ đóng không có đồng vị con ban đầu, phần đồng vị mẹ còn lại sau n chu kỳ bán rã là \(2^{-n}\), và tỉ số con trên mẹ là \(D/P = 2^{n} - 1\). Tuổi là \(t = n \cdot T_{1/2}\). Bảng sau so sánh carbon-14 (T½ = 5,730 năm) với uranium-238 (T½ = 4.47 tỷ năm).
| Số chu kỳ bán rã (n) | Đồng vị mẹ còn lại | Tỉ số D/P | Tuổi, carbon-14 (năm) | Tuổi, uranium-238 (năm) |
|---|---|---|---|---|
| 0.5 | 70.7% | 0.414 | 2,865 | 2.235 tỷ |
| 1 | 50% | 1 | 5,730 | 4.47 tỷ |
| 2 | 25% | 3 | 11,460 | 8.94 tỷ |
| 3 | 12.5% | 7 | 17,190 | 13.41 tỷ |
| 5 | 3.125% | 31 | 28,650 | 22.35 tỷ |
| 10 | khoảng 0.098% | 1023 | 57,300 | 44.7 tỷ |
Ví dụ kiểm tra với n = 3: \(t = \dfrac{\ln(1 + 7)}{\ln 2} \times 5{,}730 = 3 \times 5{,}730 = 17{,}190\) năm.
Giới hạn thực tế: sau khoảng 10 chu kỳ bán rã, lượng carbon-14 còn lại quá ít nên việc đo đạc trở nên không khả thi, do đó mức 57,300 năm đối với carbon-14 chỉ mang tính lý thuyết. Tương tự, các tuổi uranium-238 lớn hơn vượt quá tuổi của Trái Đất (khoảng 4.54 tỷ năm) và chỉ được đưa ra để minh họa quy mô.
Câu hỏi thường gặp
Máy tính có dùng được cho mọi đồng vị không?
Có, miễn là bạn biết chu kỳ bán rã và hệ vẫn đóng kín, nghĩa là không có nguyên tử mẹ hay con nào xâm nhập vào hoặc thoát ra khỏi mẫu.
Nếu mẫu ban đầu đã có sẵn đồng vị con thì sao?
Hãy nhập lượng đồng vị con ban đầu; với phương pháp đường đẳng chu (isochron), giá trị này được ước tính riêng. Nếu không, tuổi tính ra sẽ bị cao hơn thực tế.
Vì sao carbon-14 chỉ dùng được đến khoảng 50.000 năm?
Sau khoảng chín chu kỳ bán rã, lượng carbon-14 còn lại quá ít để đo đáng tin cậy, nên với các mẫu cổ hơn người ta dùng những hệ đồng vị khác.