Máy tính này làm gì
Truyền dịch là một trong những điều trị phổ biến nhất trong thú y thú nhỏ. Một phác đồ truyền dịch gồm ba phần: duy trì (lượng nước mà con vật khi nghỉ cần mỗi ngày), thiếu hụt do mất nước (lượng nước đã mất) và mất dịch tiếp diễn như nôn, tiêu chảy hay đa niệu. Máy tính này cộng ba phần lại và chuyển thành tốc độ truyền tính bằng mL/giờ cùng tốc độ nhỏ giọt tính bằng số giọt mỗi phút. Đây chỉ là công cụ hỗ trợ lập kế hoạch, không thay thế cho đánh giá lâm sàng hay việc theo dõi và đánh giá lại bệnh nhân thường xuyên.
Cách sử dụng
Chọn loài và nhập trọng lượng cơ thể theo kilôgam. Nhập mức mất nước ước tính theo phần trăm, dựa trên độ đàn hồi da, tình trạng niêm mạc và các dấu hiệu lâm sàng khác. Sau đó chọn số giờ để bù lượng dịch thiếu hụt (thường là 12–24 giờ). Nhập lượng dịch mất tiếp diễn đo được hoặc ước tính mỗi ngày, rồi chọn hệ số giọt của bộ dây truyền bạn đang dùng.
Giải thích công thức
Phần duy trì dùng công thức allometric trong hướng dẫn truyền dịch của AAHA:
$$M = k \times BW^{0.75}$$Trong đó \(k = 132\) đối với chó và \(k = 80\) đối với mèo, còn \(BW\) là trọng lượng cơ thể tính bằng kg. Lượng thiếu hụt tính bằng mL là \(BW \times D \times 10\), với \(D\) là phần trăm mất nước. Tốc độ truyền là:
$$R = \frac{M}{24} + \frac{BW \times D \times 10}{h} + \frac{L}{24}$$\(h\) là số giờ dùng để bù lượng thiếu hụt, và \(L\) là lượng dịch mất tiếp diễn tính bằng mL/ngày. Số giọt mỗi phút bằng \(R \times f / 60\), với \(f\) là hệ số giọt.
Ví dụ minh họa
Lấy ví dụ một con chó nặng 10 kg bị mất nước 5%, bù lượng thiếu hụt trong 24 giờ và không có mất dịch tiếp diễn:
$$M = 132 \times 10^{0.75} = 742.3\,\text{mL/ngày}$$$$\text{Thiếu hụt} = 10 \times 5 \times 10 = 500\,\text{mL}$$$$R = \frac{742.3 + 500}{24} = 51.8\,\text{mL/giờ}$$Với bộ dây truyền 20 giọt/mL, kết quả cho khoảng 17.3 giọt mỗi phút.
Ước tính tỷ lệ mất nước từ dấu hiệu lâm sàng
Tỷ lệ mất nước mà bạn nhập sẽ quyết định thành phần thiếu hụt \(D = \text{Cân nặng} \times \frac{\text{Mất nước}}{100} \times 1000\). Bác sĩ thú y thường ước tính tỷ lệ này qua khám thực thể. Các mức dưới đây là những mức thường được trích dẫn trong sách giáo khoa thú y. Mỗi mức là một khoảng xấp xỉ, không phải phép đo chính xác.
| Mức mất nước ước tính | Dấu hiệu lâm sàng thường gặp |
|---|---|
| <5% | Không phát hiện được khi khám. Chỉ nghi ngờ dựa trên tiền sử, chẳng hạn nôn, tiêu chảy hoặc giảm ăn uống. |
| 5–6% | Độ đàn hồi da giảm nhẹ; niêm mạc hơi dính. |
| 6–8% | Nếp gấp da (skin tent) xẹp trở lại chậm rõ rệt; thời gian đổ đầy mao mạch (CRT) kéo dài nhẹ; mắt có thể hơi trũng; niêm mạc khô. |
| 10–12% | Nếp gấp da (skin tent) vẫn giữ nguyên; thời gian đổ đầy mao mạch (CRT) kéo dài; mắt trũng; dấu hiệu sớm của sốc. |
| 12–15% | Sốc giảm thể tích tuần hoàn, suy sụp; đe dọa tính mạng. |
Một số giới hạn quan trọng cần lưu ý:
- Đây chỉ là các ước tính. Hai người khám có thể chênh lệch vài phần trăm, vì vậy hãy kiểm tra lại bệnh nhân trong quá trình điều trị. Dùng cân nặng, lượng nước tiểu, niêm mạc và các chỉ số xét nghiệm như PCV (thể tích hồng cầu nén)/tổng protein huyết thanh để điều chỉnh phác đồ.
- Độ đàn hồi da có thể gây nhầm lẫn. Mèo thường có da lỏng lẻo, nên khó đọc nếp gấp da ở mèo. Động vật béo phì có thể trông được cấp nước tốt hơn thực tế do lớp mỡ dưới da. Động vật gầy gò và lớn tuổi có thể trông mất nước nhiều hơn thực tế vì da đã mất độ đàn hồi.
- Sốc là một vấn đề khác. Động vật có dấu hiệu sốc giảm thể tích tuần hoàn cần được truyền tĩnh mạch bolus cấp cứu ngay lập tức để khôi phục thể tích tuần hoàn, do bác sĩ thú y hướng dẫn. Không nên chỉ áp dụng một tốc độ bù nước đã tính toán. Máy tính này chỉ dùng để lập kế hoạch bù nước và duy trì khi bệnh nhân đã ổn định.
Đây là thông tin chung, không phải lời khuyên thú y. Phác đồ truyền dịch nên do bác sĩ thú y thiết lập và theo dõi.
Các hệ số giọt phổ biến của bộ dây truyền
Hệ số giọt (\(f\)) là số giọt tạo thành 1 mL đối với một bộ dây truyền cụ thể. Tốc độ nhỏ giọt được tính như sau:
$$\text{Giọt/phút} = \frac{\text{Tốc độ truyền TM (mL/giờ)} \times f}{60}$$Ví dụ minh họa là một con chó 10 kg bị mất nước 5%, phần thiếu hụt được bù trong 24 giờ và không có mất nước liên tục. Tốc độ là khoảng 51.8 mL/giờ: nhu cầu duy trì \(132 \times 10^{0.75} \approx 742.3\) mL/ngày cho \(742.3 / 24 \approx 30.9\) mL/giờ. Phần thiếu hụt \(10 \times 0.05 \times 1000 = 500\) mL trong 24 giờ thêm \(\approx 20.8\) mL/giờ. Với mỗi hệ số giọt tiêu chuẩn, tốc độ đó trở thành:
| Loại bộ dây | Hệ số giọt (giọt/mL) | Phép tính | Giọt/phút ở 51.8 mL/giờ |
|---|---|---|---|
| Macro-drip (giọt lớn) | 10 | \(51.8 \times 10 / 60\) | 8.6 |
| Macro-drip (giọt lớn) | 15 | \(51.8 \times 15 / 60\) | ≈ 13.0 |
| Macro-drip (giọt lớn) | 20 | \(51.8 \times 20 / 60\) | ≈ 17.3 |
| Micro-drip (nhi khoa) | 60 | \(51.8 \times 60 / 60\) | 51.8 |
Với bộ dây micro-drip 60 giọt/mL, số giọt mỗi phút bằng đúng số mL mỗi giờ, nên rất dễ kiểm tra. Mèo và chó nhỏ thường cần tốc độ theo giờ thấp. Với bộ dây macro-drip, các tốc độ này chỉ ra vài giọt mỗi phút, khó đếm và khó chỉnh chính xác. Với những bệnh nhân này, thường nên dùng bộ micro-drip, hoặc tốt nhất là bơm truyền dịch (infusion) hoặc bơm tiêm điện. Hệ số giọt khác nhau tùy nhà sản xuất, vì vậy luôn đọc hệ số in trên bao bì của bộ dây truyền trước khi tính toán.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phải bù lượng thiếu hụt trong nhiều giờ?
Bù dịch từ từ giúp dịch di chuyển giữa các khoang trong cơ thể và giảm nguy cơ quá tải dịch. Sốc giảm thể tích thì khác: tình trạng này cần hồi sức bằng bolus trước, điều mà công cụ này không đề cập.
Tôi có thể dùng 60 mL/kg/ngày thay thế không?
Các quy tắc ước lượng tuyến tính hoạt động tốt với động vật cỡ trung bình. Công thức allometric chính xác hơn với bệnh nhân rất nhỏ hoặc rất lớn.
Công cụ này có phù hợp với mèo bị bệnh tim không?
Mèo, cũng như những bệnh nhân mắc bệnh tim hoặc thận, dễ bị quá tải dịch. Hãy dùng tốc độ thận trọng và theo dõi sát cân nặng, nhịp thở cùng âm phổi.