Công cụ này dùng để làm gì
Công cụ này giúp bạn chuyển đổi qua lại giữa bước sóng và tần số của sóng điện từ lan truyền trong chân không (hoặc trong không khí, với sai số rất nhỏ). Mọi loại bức xạ điện từ — sóng radio, vi sóng, tia hồng ngoại, ánh sáng nhìn thấy, tia tử ngoại, tia X và tia gamma — đều truyền đi với tốc độ ánh sáng, nên bước sóng và tần số luôn liên hệ với nhau qua một công thức duy nhất. Bạn chỉ cần nhập giá trị theo đơn vị quen thuộc bất kỳ, máy tính sẽ trả ngay đại lượng tương ứng.
Cách sử dụng
Trước tiên, hãy chọn xem bạn muốn tính tần số hay bước sóng, sau đó nhập giá trị đã biết và chọn đơn vị tương ứng. Công cụ hỗ trợ cả đơn vị bước sóng (nm, µm, mm, m) lẫn đơn vị tần số (Hz, kHz, MHz, GHz, THz). Khung kết quả hiển thị giá trị đã quy đổi cùng một vài dạng phụ tiện dụng, giúp bạn khỏi phải tự xoay xở với ký hiệu khoa học.
Giải thích công thức
Công thức nền tảng là \(\lambda = c / f\), trong đó \(\lambda\) là bước sóng (mét), \(f\) là tần số (hertz), còn \(c\) là tốc độ ánh sáng, bằng 299.792.458 m/s. Vì tích \(\lambda \cdot f\) luôn bằng \(c\), nên tần số càng tăng thì bước sóng càng ngắn và ngược lại. Biến đổi công thức ta được $$f = \frac{c}{\lambda}$$ cho chiều ngược lại.
Ví dụ minh họa
Ánh sáng xanh lục có bước sóng khoảng \(500 \ \text{nm} = 500 \times 10^{-9} \ \text{m}\). Tần số của nó là $$f = \frac{c}{\lambda} = \frac{299{,}792{,}458}{5 \times 10^{-7}} \approx 5{,}996 \times 10^{14} \ \text{Hz},$$ tức khoảng 599,6 THz — nằm gọn trong vùng ánh sáng nhìn thấy.
Bảng tham chiếu phổ điện từ
Phổ điện từ (EM) là liên tục, nên ranh giới giữa các dải chỉ mang tính quy ước và khác nhau đôi chút giữa các nguồn. Bảng sử dụng các giá trị gần đúng được chấp nhận rộng rãi, liên hệ qua \(f = c/\lambda\) trong chân không.
| Dải | Khoảng bước sóng gần đúng | Khoảng tần số gần đúng |
|---|---|---|
| Sóng vô tuyến | > 1 m | < 300 MHz |
| Vi sóng | 1 mm – 1 m | 300 MHz – 300 GHz |
| Hồng ngoại | 750 nm – 1 mm | 300 GHz – 400 THz |
| Ánh sáng nhìn thấy | 380 – 750 nm | ~400 – 790 THz |
| Tia cực tím | 10 – 380 nm | ~790 THz – 30 PHz |
| Tia X | 0,01 – 10 nm | ~30 PHz – 30 EHz |
| Tia gamma | < 0,01 nm (10 pm) | > ~30 EHz |
Ghi chú: PHz = 1015 Hz và EHz = 1018 Hz. Một số quy ước (ví dụ trong kỹ thuật) coi vi sóng là một dải con của sóng vô tuyến, và ranh giới giữa tia X và tia gamma thường được xác định theo nguồn phát bức xạ hơn là theo một bước sóng cố định.
Diễn giải kết quả của bạn
Để xác định vùng phổ, hãy so sánh bước sóng hoặc tần số của bạn với bảng ở trên. Trước tiên, hãy đổi về đơn vị thuận tiện: bước sóng khoảng từ 380 đến 750 nm là ánh sáng nhìn thấy, các giá trị hàng trăm THz tương ứng với hồng ngoại hoặc ánh sáng nhìn thấy, còn các giá trị MHz–GHz nằm trong dải sóng vô tuyến và vi sóng.
Các ví dụ phổ biến (giá trị trong chân không, sử dụng \(c = 299{,}792{,}458\) m/s):
- Radio FM, ~100 MHz: \(\lambda = \dfrac{299{,}792{,}458}{1\times10^{8}} \approx 3.0\) m.
- Wi-Fi, 2,4 GHz: \(\lambda = \dfrac{299{,}792{,}458}{2.4\times10^{9}} \approx 0.125\) m, tức khoảng 12,5 cm (dải vi sóng).
- Ánh sáng đỏ, ~700 nm: \(f = \dfrac{299{,}792{,}458}{700\times10^{-9}} \approx 4.28\times10^{14}\) Hz, tức khoảng 428 THz.
Tần số và bước sóng tỉ lệ nghịch với nhau: tần số càng cao thì bước sóng càng ngắn. Năng lượng photon tuân theo \(E = hf\), do đó tần số càng cao thì năng lượng mỗi photon càng lớn. Với ánh sáng đỏ 428 THz ở trên, \(E = 6.626\times10^{-34}\times4.283\times10^{14} \approx 2.84\times10^{-19}\) J, xấp xỉ 1,77 eV.
Trong môi trường khác chân không (thủy tinh, nước, cáp), tốc độ sóng nhỏ hơn \(c\). Tần số giữ nguyên nhưng bước sóng ngắn lại, vì vậy các kết quả dựa trên chân không không áp dụng trực tiếp ở đó.
Hằng số được sử dụng
| Đại lượng | Giá trị |
|---|---|
| Tốc độ ánh sáng trong chân không, \(c\) | 299.792.458 m/s (chính xác theo định nghĩa của mét) |
| Nanômét (nm) | 10-9 m |
| Micrômét (µm) | 10-6 m |
| Milimét (mm) | 10-3 m |
| Kilohertz (kHz) | 103 Hz |
| Megahertz (MHz) | 106 Hz |
| Gigahertz (GHz) | 109 Hz |
| Terahertz (THz) | 1012 Hz |
| Hằng số Planck, \(h\) (tùy chọn, dùng cho năng lượng photon) | 6,62607015 × 10-34 J·s (chính xác) |
Máy tính chuyển đổi đầu vào của bạn sang mét hoặc hertz bằng các tiền tố này, sau đó áp dụng \(f = c/\lambda\) hoặc \(\lambda = c/f\).
Câu hỏi thường gặp
Công cụ có tính đến môi trường truyền không? Không — nó giả định sóng lan truyền trong chân không/không khí. Trong thủy tinh hay nước, tốc độ thực tế là \(c/n\), vì vậy bạn cần nhân bước sóng với \(1/n\) nếu muốn lấy giá trị trong môi trường đó.
Vì sao tốc độ ánh sáng lại là một con số chính xác tuyệt đối? Từ năm 1983, mét được định nghĩa dựa trên một giá trị cố định của \(c\), nên 299.792.458 m/s là con số chính xác theo định nghĩa.
Có dùng được cho sóng âm không? Không. Âm thanh không phải sóng điện từ; trong trường hợp đó bạn phải dùng tốc độ truyền âm trong môi trường thay cho \(c\).