Chia thừa kế theo di chúc: công cụ tính gì, ai cần dùng
Công cụ này tính phần di sản mà mỗi người thực nhận khi người mất để lại di chúc, theo pháp luật Việt Nam (Bộ luật Dân sự 2015, áp dụng từ 01/01/2017). Bạn nhập tài sản, nợ, người thân và phần di chúc để lại cho từng người. Công cụ tách phần di chúc có hiệu lực, chia phần còn lại theo pháp luật và kiểm tra kỷ phần bắt buộc: vợ, chồng, cha, mẹ, con chưa thành niên và con thành niên không có khả năng lao động luôn được ít nhất hai phần ba suất thừa kế theo pháp luật, dù di chúc không cho họ gì.
Công cụ dành cho gia đình chuẩn bị chia di sản và người đang lập di chúc.
Căn cứ pháp lý
BLDS là Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13; Luật HNGĐ là Luật Hôn nhân và gia đình số 52/2014/QH13. Phần thừa kế của BLDS chưa bị sửa đổi kể từ ngày có hiệu lực, nên công cụ không có ô chọn kỳ.
| Văn bản, điều khoản | Nội dung áp dụng | Hiệu lực từ |
|---|---|---|
| BLDS 91/2015/QH13, Điều 20 khoản 1; Điều 21 khoản 1 | Người chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi. | 01/01/2017 |
| BLDS 91/2015/QH13, Điều 612 | Di sản gồm tài sản riêng và phần của người chết trong tài sản chung với người khác. | 01/01/2017 |
| BLDS 91/2015/QH13, Điều 615 khoản 1; Điều 658 | Nghĩa vụ trả trong phạm vi di sản; mai táng, nợ… thanh toán trước khi chia. | 01/01/2017 |
| BLDS 91/2015/QH13, Điều 620; Điều 621 khoản 1 | Từ chối nhận di sản; người không có quyền hưởng di sản. | 01/01/2017 |
| BLDS 91/2015/QH13, Điều 622 | Không có người nhận thừa kế thì phần còn lại thuộc về Nhà nước. | 01/01/2017 |
| BLDS 91/2015/QH13, Điều 643 khoản 2 điểm a | Phần di chúc cho người chết trước hoặc cùng thời điểm không có hiệu lực. | 01/01/2017 |
| BLDS 91/2015/QH13, Điều 644 khoản 1, khoản 2 | Kỷ phần bắt buộc 2/3 suất và người bị loại trừ. | 01/01/2017 |
| BLDS 91/2015/QH13, Điều 650 khoản 2 | Phần không định đoạt hoặc không có hiệu lực chia theo pháp luật. | 01/01/2017 |
| BLDS 91/2015/QH13, Điều 651 khoản 1, 2, 3; Điều 652 | Ba hàng thừa kế, cùng hàng hưởng bằng nhau; thế vị. | 01/01/2017 |
| BLDS 91/2015/QH13, Điều 659 khoản 1, khoản 3 | Chia theo di chúc; tỷ lệ tính trên di sản lúc chia. | 01/01/2017 |
| Luật HNGĐ 52/2014/QH13, Điều 66 khoản 2 | Tài sản chung vợ chồng chia đôi khi chia di sản, trừ khi có thỏa thuận. | 01/01/2015 |
Cách tính
- Di sản đem chia \( D \) = tài sản riêng + phần của người chết trong tài sản chung − nợ, chi phí mai táng và nghĩa vụ khác (Điều 612, Điều 658). Nếu nghĩa vụ bằng hoặc lớn hơn tài sản thì không còn gì để chia (Điều 615).
- Phần di chúc có hiệu lực \( W_i \): số tiền di chúc ghi cho từng người, hoặc tỷ lệ nhân với \( D \) (Điều 659 khoản 3). Phần cho người chết trước, từ chối hoặc không có quyền hưởng không có hiệu lực (Điều 643, Điều 650).
- Phần chia theo pháp luật \( R = D - \sum W_i \) chia đều cho hàng thừa kế gần nhất còn người nhận (Điều 650 khoản 2, Điều 651); mỗi người nhận \( L_i \). Cháu thế vị hưởng chung một suất của cha mẹ mình (Điều 652).
- Kỷ phần tối thiểu \( K \) là hai phần ba một suất \( S \), với suất tính như khi chia toàn bộ di sản theo pháp luật (Điều 644 khoản 1).
- Bù: người được bảo vệ có \( W_i + L_i \) thấp hơn \( K \) được bù phần thiếu \( B_i \), trích từ người hưởng di chúc.
\( N \) là số suất ở hàng thứ nhất: vợ hoặc chồng, cha, mẹ, mỗi người con (con chết trước có cháu thế vị vẫn tính một suất; người từ chối hoặc không có quyền hưởng không tính).
| Tham số (căn cứ) | Giá trị | Áp dụng từ |
|---|---|---|
| Kỷ phần bắt buộc (Điều 644 khoản 1) | 2/3 một suất theo pháp luật | 01/01/2017 |
| Người được bảo vệ (Điều 644 khoản 1) | Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng; con thành niên không có khả năng lao động | 01/01/2017 |
| Loại trừ (Điều 644 khoản 2) | Người từ chối; người không có quyền hưởng theo khoản 1 Điều 621 | 01/01/2017 |
Làm tròn: mỗi khoản làm tròn đến đồng (nửa đồng lên), nên tổng có thể lệch vài đồng; trang kết quả ghi rõ số lệch.
Trích bù từ ai: luật không quy định chi tiết. Công cụ trích trước từ người hưởng di chúc không thuộc diện được bảo vệ, theo tỷ lệ phần di chúc; chưa đủ thì trích phần vượt mức tối thiểu của người được bảo vệ. Các bên có thể thỏa thuận khác; có tranh chấp thì Tòa án quyết định.
Ví dụ tính tay
Ví dụ 1 — di chúc cho người ngoài toàn bộ. Ông A để lại tài sản riêng 1.200.000.000 đ, không có nợ. Ông lập di chúc cho một người bạn toàn bộ tài sản. Ông có vợ, một con 15 tuổi và một con 30 tuổi có khả năng lao động; cha mẹ ông đã mất.
| Bước | Phép tính | Kết quả |
|---|---|---|
| Di sản đem chia | 1.200.000.000 − 0 | 1.200.000.000 đ |
| Một suất (3 người ở hàng thứ nhất) | 1.200.000.000 ÷ 3 | 400.000.000 đ |
| Kỷ phần tối thiểu | 2/3 × 400.000.000 | 266.666.667 đ |
| Vợ (được bảo vệ, di chúc không cho) | bù 266.666.667 | 266.666.667 đ |
| Con 15 tuổi (được bảo vệ) | bù 266.666.667 | 266.666.667 đ |
| Con 30 tuổi có khả năng lao động | không thuộc diện được bảo vệ | 0 đ |
| Người bạn | 1.200.000.000 − 533.333.334 | 666.666.666 đ |
Nhập vào công cụ: tài sản riêng 1.200.000.000; vợ nhận di sản; 2 con, con thứ 1 chưa thành niên; người khác được hưởng theo di chúc thứ 1: 1.200.000.000. Kết quả trùng bảng trên.
Ví dụ 2 — di chúc chỉ định đoạt một nửa. Cùng gia đình, nhưng di chúc chỉ cho con 30 tuổi 600.000.000 đ. Phần còn lại 600.000.000 đ chia theo pháp luật cho 3 người, mỗi người 200.000.000 đ. Vợ và con 15 tuổi mới có 200.000.000 đ, thiếu 66.666.667 đ so với mức tối thiểu, nên mỗi người được bù 66.666.667 đ. Tổng bù 133.333.334 đ trích từ phần di chúc của con 30 tuổi. Con 30 tuổi thực nhận 600.000.000 + 200.000.000 − 133.333.334 = 666.666.666 đ.
Trường hợp đặc biệt và điều công cụ chưa tính
- Suất tính trên toàn bộ di sản, không phải trên phần di chúc bỏ sót. Số suất đếm như khi chia theo pháp luật.
- Truất quyền khác với không có quyền hưởng. Di chúc không cho vợ hoặc con nhỏ gì cả thì họ vẫn được 2/3 suất. Chỉ người từ chối (Điều 620) hoặc người không có quyền hưởng theo khoản 1 Điều 621 mới mất kỷ phần này.
- Con thành niên có khả năng lao động, cháu thế vị, anh chị em không được bảo vệ.
- Hàng thứ hai, thứ ba không có kỷ phần bắt buộc; họ chỉ nhận phần không được định đoạt khi hàng thứ nhất không còn ai.
- Phần của vợ hoặc chồng còn sống trong tài sản chung không phải di sản, kể cả khi di chúc ghi nhầm.
Công cụ không tính: di sản dùng vào việc thờ cúng (Điều 645) và di tặng (Điều 646), kể cả việc có trừ chúng trước khi tính suất hay không; phần để dành cho thai nhi; định giá và chia hiện vật; di chúc có hợp pháp hay không, nhiều bản di chúc, di chúc chung của vợ chồng; trường hợp người không có quyền hưởng vẫn được hưởng vì người lập di chúc biết mà vẫn cho (khoản 2 Điều 621 — nhập họ như người khác được hưởng theo di chúc); yêu cầu Tòa án hạn chế phân chia di sản vì ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống vợ hoặc chồng còn sống (Điều 66 khoản 3 Luật Hôn nhân và gia đình); thuế thu nhập cá nhân khi nhận thừa kế; thời hiệu chia di sản.
Chưa xác minh: luật không nói rõ phải so mức tối thiểu với riêng phần di chúc hay với tổng phần di chúc và phần chia theo pháp luật. Công cụ dùng tổng hai phần; kết quả có thể khác khi di chúc bỏ sót một phần di sản.
Cách nhập dữ liệu
- Di chúc ghi phần theo: "Số tiền" hoặc "Tỷ lệ %" (ví dụ 33,5). Một bản tính chỉ dùng một cách ghi.
- Tài sản riêng, tài sản chung: giá trị bằng đồng, gõ số liền (dấu chấm tự thêm). Tài sản chung nhập tổng giá trị của cả hai vợ chồng.
- Phần trong tài sản chung (%): mặc định 50%, vì tài sản chung của vợ chồng được chia đôi khi chia di sản (Điều 66 khoản 2 Luật Hôn nhân và gia đình). Nếu vợ chồng có thỏa thuận về chế độ tài sản hoặc tài sản chung với người khác thì nhập đúng tỷ lệ, dùng dấu phẩy cho số thập phân (ví dụ 62,5).
- Nợ, chi phí: chi phí mai táng, nợ, thuế còn phải nộp… theo chứng từ.
- Vợ hoặc chồng, cha, mẹ, từng con: chọn tình trạng tại thời điểm người để lại di sản mất. "Đã chết trước" gồm cả chết cùng thời điểm. Con đã chết trước thì nhập số cháu còn sống; nếu cháu cũng đã chết thì nhập số chắt của từng cháu, cách nhau dấu phẩy.
- Tuổi, khả năng lao động của con: chưa thành niên là chưa đủ 18 tuổi (Điều 21). Con đã đủ 18 tuổi chỉ được bảo vệ nếu không có khả năng lao động.
- Di chúc để lại cho…: số tiền hoặc tỷ lệ di chúc ghi cho người đó; để trống nếu di chúc không nhắc tới người đó.
- Người khác được hưởng theo di chúc: người ngoài hàng thứ nhất; công cụ giả định họ còn sống và nhận di sản.
- Hàng thứ hai, thứ ba: chỉ hiện ra khi hàng thứ nhất không còn ai nhận; nhập số người còn sống và nhận di sản.
Câu hỏi thường gặp
Di chúc không cho vợ (chồng) gì thì người đó có được hưởng không?
Có. Vợ, chồng thuộc diện được bảo vệ ở Điều 644, nên vẫn được hai phần ba một suất thừa kế theo pháp luật, trừ khi họ từ chối nhận hoặc không có quyền hưởng di sản.
Con đã đi làm, trên 18 tuổi có được kỷ phần bắt buộc không?
Không, nếu người con đó còn khả năng lao động. Chỉ con chưa thành niên và con thành niên không có khả năng lao động mới được bảo vệ.
Người được di chúc cho tài sản mất trước người lập di chúc thì sao?
Phần di chúc cho người đó không có hiệu lực (Điều 643). Phần tài sản ấy được chia theo pháp luật cho những người thừa kế; nếu người mất trước là con thì cháu được hưởng thế vị phần theo pháp luật.
Kết quả của công cụ có thay được văn bản chia di sản không?
Không. Kết quả chỉ để tham khảo, giúp các bên hình dung phần của mỗi người trước khi làm thủ tục khai nhận, thỏa thuận phân chia di sản. Có tranh chấp thì Tòa án giải quyết.