Tỉ lệ kép là gì?
Tỉ lệ kép (compound ratio) là tỉ lệ duy nhất thu được khi bạn gộp hai hay nhiều tỉ lệ lại bằng cách nhân các số hạng tương ứng với nhau. Chẳng hạn với hai tỉ lệ \(a{:}b\) và \(c{:}d\), tỉ lệ kép được tạo ra bằng cách nhân hai số hạng đầu (tiền số) với nhau và nhân hai số hạng sau (hậu số) với nhau. Quy tắc tổng quát cho số lượng tỉ lệ bất kỳ là:
$$\text{Compound} = (a_1 \times a_2 \times \cdots) : (b_1 \times b_2 \times \cdots)$$
Trong đó \(a_i\) là các tiền số (số hạng đứng trước) và \(b_i\) là các hậu số (số hạng đứng sau) của từng tỉ lệ bạn nhập vào.
Cách dùng công cụ này
Bạn nhập hai số hạng cho Tỉ lệ 1 và Tỉ lệ 2. Nếu chỉ muốn gộp hai tỉ lệ, hãy để Tỉ lệ 3 giữ nguyên giá trị mặc định là 1 và 1, bởi nhân với \(1{:}1\) không làm thay đổi kết quả. Công cụ sẽ nhân các tiền số với nhau, nhân các hậu số với nhau, rồi rút gọn đáp án về dạng tối giản bằng cách chia cả hai vế cho ước chung lớn nhất (ƯCLN).
Giải thích công thức
Gộp tỉ lệ thực chất chỉ là phép nhân theo từng vị trí tương ứng. Sau khi nhân xong, tỉ lệ kép thô sẽ được rút gọn để cho ra dạng số nguyên gọn nhất có thể:
$$(a \times c) : (b \times d) \;\longrightarrow\; \frac{a \times c}{g} : \frac{b \times d}{g}, \quad g = \gcd(a\times c,\; b\times d)$$
Ví dụ minh hoạ
Hãy gộp hai tỉ lệ \(2{:}3\) và \(4{:}5\). Nhân các số hạng đầu với nhau và các số hạng sau với nhau:
$$(2 \times 4) : (3 \times 5) = 8 : 15$$
Vì \(\gcd(8,15)=1\) nên tỉ lệ \(8{:}15\) đã ở dạng tối giản, và giá trị thập phân của nó là \(\tfrac{8}{15} \approx 0.5333\).
Thêm ví dụ có lời giải
Mọi ví dụ đều theo cùng một quy tắc: nhân các tiền số (số hạng bên trái) với nhau, nhân các hậu số (số hạng bên phải) với nhau, rồi rút gọn bằng ước chung lớn nhất (ƯCLN). Công thức tỉ lệ kép là \(\text{Compound} = (a_1 \times a_2 \times \cdots) : (b_1 \times b_2 \times \cdots)\).
Ví dụ 1 — Gộp ba tỉ lệ (2:3, 4:5, 6:7)
- Nhân các tiền số: \(2 \times 4 \times 6 = 48\).
- Nhân các hậu số: \(3 \times 5 \times 7 = 105\).
- Tỉ lệ kép chưa rút gọn: \(48 : 105\).
- Tìm ƯCLN: \(\gcd(48, 105) = 3\). Chia cả hai số hạng cho 3: \(48 \div 3 = 16\) và \(105 \div 3 = 35\).
- Tỉ lệ kép sau rút gọn: 16 : 35.
- Giá trị thập phân: \(16 \div 35 = 0.4571\) (làm tròn tới bốn chữ số thập phân).
Ví dụ 2 — Khi kết quả rút gọn được với ƯCLN lớn hơn 1 (4:6 và 3:9)
- Nhân các tiền số: \(4 \times 3 = 12\).
- Nhân các hậu số: \(6 \times 9 = 54\).
- Tỉ lệ kép chưa rút gọn: \(12 : 54\).
- Tìm ƯCLN: \(\gcd(12, 54) = 6\). Chia cả hai số hạng cho 6: \(12 \div 6 = 2\) và \(54 \div 6 = 9\).
- Tỉ lệ kép sau rút gọn: 2 : 9.
- Giá trị thập phân: \(2 \div 9 = 0.2222\) (làm tròn tới bốn chữ số thập phân).
Ví dụ 3 — Đầu vào không nguyên và cách làm tròn (2.5:3 và 4:7)
- Nhân các tiền số: \(2.5 \times 4 = 10\).
- Nhân các hậu số: \(3 \times 7 = 21\).
- Tỉ lệ kép: \(10 : 21\). Vì \(\gcd(10, 21) = 1\) nên tỉ lệ này đã tối giản.
- Giá trị thập phân: \(10 \div 21 = 0.476190\ldots \approx 0.4762\) (làm tròn tới bốn chữ số thập phân).
Khi một đầu vào là phân số hoặc số thập phân, tích thu được có thể không phải số nguyên. Bạn có thể giữ nguyên tỉ lệ dạng thập phân, hoặc nhân cả hai số hạng với cùng một hệ số để khử phần thập phân (ví dụ \(4.5 : 8\) trở thành \(9 : 16\) sau khi nhân cả hai vế với 2); giá trị thập phân vẫn không đổi trong cả hai cách.
Cách gộp tỉ lệ bằng tay
Bạn có thể gộp bất kỳ nhóm tỉ lệ nào chỉ với vài phép nhân và một bước rút gọn. Các con số minh hoạ dưới đây dùng \(2 : 3\) và \(5 : 4\).
- Viết mỗi tỉ lệ theo dạng tiền số : hậu số. Xếp thẳng hàng để thấy rõ đâu là giá trị bên trái (tiền số) và đâu là giá trị bên phải (hậu số) — ở đây là \(2 : 3\) và \(5 : 4\).
- Nhân tất cả các tiền số với nhau. \(2 \times 5 = 10\).
- Nhân tất cả các hậu số với nhau. \(3 \times 4 = 12\). Ta được tỉ lệ kép chưa rút gọn là \(10 : 12\).
- Tìm ƯCLN của hai tích. \(\gcd(10, 12) = 2\).
- Chia cả hai số hạng cho ƯCLN để về dạng tối giản: \(10 \div 2 = 5\) và \(12 \div 2 = 6\), cho ra \(5 : 6\).
- Nếu muốn, lấy tiền số chia cho hậu số để có giá trị thập phân: \(5 \div 6 = 0.8333\) (làm tròn tới bốn chữ số thập phân).
Cách làm này áp dụng y hệt cho ba tỉ lệ trở lên — chỉ cần đưa mọi tiền số vào tích thứ nhất và mọi hậu số vào tích thứ hai trước khi rút gọn. Nếu có đầu vào là số thập phân, cứ nhân bình thường; sau cùng bạn có thể nhân cả hai số hạng với một hệ số chung để khử thập phân mà không làm thay đổi giá trị của tỉ lệ.
Câu hỏi thường gặp
Tôi có thể gộp nhiều hơn hai tỉ lệ không? Có. Công cụ này hỗ trợ tối đa ba tỉ lệ cùng lúc, và quy tắc "nhân rồi rút gọn" vẫn đúng với số lượng tỉ lệ bất kỳ.
Nếu các số hạng không phải số nguyên thì sao? Công cụ sẽ làm tròn mỗi số hạng bạn nhập về số nguyên gần nhất trước khi nhân, vì tỉ lệ thường được so sánh dưới dạng số nguyên.
Giá trị thập phân có ý nghĩa gì? Đó là tiền số chia cho hậu số, giúp bạn hình dung nhanh tỉ lệ dưới dạng một con số duy nhất.