Công cụ này giúp bạn tính gì?
Vận tốc dòng ra là tốc độ mà một dòng chất lỏng hoặc một vật thể rời khỏi miệng thoát: nước phun ra từ lỗ đáy bồn chứa, tia nước bắn ra từ vòi phun, hay viên đạn rời khỏi nòng súng. Công cụ xử lý ba trường hợp thường gặp nhất trong thực tế: dòng chảy do cột chất lỏng (trọng lực) tạo ra, dòng chảy do chênh lệch áp suất qua vòi phun, và vật thể được gia tốc bởi một lượng năng lượng đã biết tác dụng lên một khối lượng đã biết. Đây thuần túy là bài toán vật lý, nên kết quả đúng ở mọi nơi và không phụ thuộc vào quy chuẩn riêng của bất kỳ quốc gia nào.
Các công thức
Với dòng chảy do áp suất, phương trình Bernoulli (bỏ qua vận tốc dòng tới) cho ta:
$$v = C_d \sqrt{\frac{2\,\Delta P}{\rho}}$$trong đó \(\Delta P\) là chênh lệch áp suất tạo dòng, tính bằng pascal; \(\rho\) là khối lượng riêng của chất lỏng, tính bằng kg/m³; còn \(C_d\) là hệ số lưu lượng (khoảng 0,62 với lỗ khoan cạnh sắc, 0,95–0,98 với vòi phun có biên dạng tốt, và 1,0 cho trường hợp lý tưởng). Với bồn chứa hở thông với khí quyển, công thức trên rút gọn thành định luật Torricelli, \(v = C_d\sqrt{2gh}\), với \(g = 9.80665\,\text{m/s}^2\). Với vật thể được truyền năng lượng \(E\) và có khối lượng \(m\), ta có \(v = \sqrt{2E/m}\). Lưu lượng thể tích suy ra từ diện tích miệng thoát: \(Q = vA\) với \(A = \pi d^2/4\).
Kết quả dựa trên lý thuyết tia lý tưởng (bỏ qua ma sát) có kèm hệ số lưu lượng. Các số liệu lưu lượng giả định tia chất lỏng lấp đầy miệng thoát đã nhập; với lỗ cạnh sắc thực tế, tia bị co thắt nên diện tích tia nhỏ hơn diện tích lỗ.
Ví dụ minh họa
Nước (\(\rho = 1000\,\text{kg/m}^3\)) được đẩy qua vòi phun đường kính 10 mm bởi chênh lệch áp suất 300 kPa, lấy \(C_d = 1\):
$$v = \sqrt{\frac{2 \times 300000}{1000}} = \sqrt{600} = 24.49\,\text{m/s}$$$$Q = v \times \frac{\pi (0.01)^2}{4} = 24.49 \times 7.854\times10^{-5} = 1.92\,\text{L/s}$$Câu hỏi thường gặp
Vận tốc dòng ra có phụ thuộc vào khối lượng riêng của chất lỏng không? Nếu dòng chảy do cột chất lỏng (trọng lực) thì không — định luật Torricelli không chứa số hạng khối lượng riêng. Nhưng nếu dòng chảy do chênh lệch áp suất thì có: cùng một mức áp suất, chất lỏng càng đặc thì chảy ra càng chậm.
Nên chọn hệ số lưu lượng bằng bao nhiêu? Dùng 0,60–0,65 cho lỗ khoan trơn thông thường, 0,80 cho miệng vào được bo tròn, và 0,95–0,98 cho vòi phun thu hẹp dần. Chỉ nên dùng 1,0 khi bạn muốn xem giá trị lý thuyết tối đa.
Công thức này có áp dụng được cho chất khí không? Chỉ khi tỉ số áp suất nhỏ, lúc đó chất khí gần như không nén được. Khi tỉ số áp suất vượt khoảng 2:1, dòng chảy bị nghẹt ở vận tốc âm thanh và bạn cần dùng mô hình dòng chảy nén được.