Độ giảm điểm đóng băng là gì?
Độ giảm điểm đóng băng là một tính chất tập hợp (colligative): khi hòa tan chất tan vào dung môi, nhiệt độ đông đặc của dung môi đó sẽ hạ xuống. Càng nhiều tiểu phân hòa tan thì mức giảm càng lớn. Công cụ này áp dụng công thức chuẩn $$\Delta T_f = \text{i} \cdot \text{K}_f \cdot \text{m}$$ để xác định điểm đóng băng hạ xuống bao nhiêu độ, và tùy chọn tính ra nhiệt độ đông đặc mới của dung dịch.
Cách sử dụng máy tính
Nhập ba đại lượng: hệ số van 't Hoff (\(i\)), hằng số nghiệm lạnh (\(\text{K}_f\)) của dung môi và nồng độ molan (\(m\)) của dung dịch. Nếu muốn biết điểm đóng băng mới, bạn nhập thêm điểm đóng băng thường của dung môi nguyên chất. Bấm tính toán để xem \(\Delta T_f\) tính bằng °C và nhiệt độ đông đặc đã hạ xuống.
Giải thích công thức
\(\Delta T_f\) là độ thay đổi nhiệt độ đông đặc. Hệ số van 't Hoff i là số tiểu phân mà một đơn vị công thức tách ra: bằng 1 với chất không điện li như đường, ≈2 với NaCl, ≈3 với CaCl₂. Kf là đặc trưng của dung môi (nước = 1,86 °C·kg/mol). m là nồng độ molan, tức số mol chất tan trên mỗi kilôgam dung môi. Nhân ba giá trị này lại ta được mức giảm nhiệt độ. Điểm đóng băng mới bằng điểm đóng băng của dung môi nguyên chất trừ đi \(\Delta T_f\):
$$T_f = \text{T}_{f,0} - \text{i} \cdot \text{K}_f \cdot \text{m}$$
Ví dụ minh họa
Hòa tan 1 mol NaCl vào 1 kilôgam nước. NaCl phân li thành Na⁺ và Cl⁻ nên \(i \approx 2\). Với \(\text{K}_f = 1{,}86\) và \(m = 1\): $$\Delta T_f = 2 \times 1{,}86 \times 1 = 3{,}72\ \text{°C}.$$ Xuất phát từ điểm đóng băng của nước là 0 °C, dung dịch sẽ đông đặc ở \(0 - 3{,}72 = -3{,}72\ \text{°C}\).
Hằng số nghiệm lạnh (Kf) và điểm đông đặc của các dung môi thông dụng
Hằng số nghiệm lạnh \(K_f\) chỉ là tính chất của dung môi. Nó không phụ thuộc vào chất tan. Đây là độ giảm điểm đông đặc do một dung dịch lý tưởng 1 mol/kg của chất tan không phân ly tạo ra. Các giá trị dưới đây là số liệu làm tròn, thường được liệt kê trong các tài liệu. Giá trị chính xác có thể khác nhau đôi chút giữa các nguồn.
| Dung môi | Điểm đông đặc thông thường (°C) | Kf (°C·kg/mol) |
|---|---|---|
| Nước | 0 | 1.86 |
| Benzen | 5.5 | 5.12 |
| Axit axetic | 16.6 | 3.90 |
| Xyclohexan | 6.5 | 20.0 |
| Long não | 179.8 | 39.7 |
| Naphtalen | 80.2 | 6.94 |
| Phenol | 40.5 | 7.27 |
| tert-Butanol | 25.5 | 8.37 |
Một dung môi có \(K_f\) lớn, chẳng hạn long não hoặc xyclohexan, cho độ giảm điểm đông đặc lớn hơn nhiều ở cùng độ molan. Đó là lý do long não được dùng trong phương pháp Rast cổ điển để xác định khối lượng mol.
Hệ số van 't Hoff của các chất tan thông dụng
Hệ số van 't Hoff \(i\) là số hạt tan được tạo ra trên mỗi đơn vị công thức. Giá trị lý tưởng giả định sự phân ly hoàn toàn và không có tương tác giữa các ion. Các dung dịch thực tế cho giá trị thấp hơn, đặc biệt ở nồng độ cao hơn, vì các ion trái dấu tạo thành cặp ion. Sự tạo cặp ion mạnh nhất với các ion có điện tích lớn hơn, chẳng hạn các ion 2+ và 2− trong MgSO₄.
| Chất tan | i lý tưởng | i đo thực tế điển hình (loãng, trong nước) |
|---|---|---|
| Glucozơ | 1 | ≈ 1.0 |
| Sucrozơ | 1 | ≈ 1.0 |
| Urê | 1 | ≈ 1.0 |
| NaCl | 2 | ≈ 1.9 |
| KCl | 2 | ≈ 1.9 |
| CaCl₂ | 3 | ≈ 2.7 |
| MgSO₄ | 2 | thấp hơn nhiều so với 2 (khoảng 1.2–1.4) do tạo cặp ion mạnh |
| Al₂(SO₄)₃ | 5 | thấp hơn nhiều so với 5 do tạo cặp ion mạnh |
| Axit axetic | ~1 | cao hơn 1 một chút (axit yếu, chỉ phân ly một phần) |
Khi nồng độ giảm dần về vô cùng loãng, các giá trị đo được tiến gần đến giá trị lý tưởng. Nếu bạn không biết giá trị đo được, hãy dùng \(i\) lý tưởng để ước tính sơ bộ và kỳ vọng độ giảm thực tế sẽ nhỏ hơn một chút đối với chất điện ly.
So sánh các chất tan khác nhau ở cùng độ molan
Tất cả các hàng đều dùng \(m = 1\) mol/kg và hệ số van 't Hoff lý tưởng, với \(\Delta T_f = i \cdot K_f \cdot m\) và \(T_f = T_f^0 - \Delta T_f\). Nước dùng \(K_f = 1.86\) °C·kg/mol và \(T_f^0 = 0\) °C.
| Dung môi | Chất tan | i | Thay số | ΔTf (°C) | Tf mới (°C) |
|---|---|---|---|---|---|
| Nước | Glucozơ | 1 | \(1 \times 1.86 \times 1\) | 1.86 | −1.86 |
| Nước | NaCl | 2 | \(2 \times 1.86 \times 1\) | 3.72 | −3.72 |
| Nước | CaCl₂ | 3 | \(3 \times 1.86 \times 1\) | 5.58 | −5.58 |
| Benzen | Chất không điện ly | 1 | \(1 \times 5.12 \times 1\) | 5.12 | 5.5 − 5.12 ≈ 0.38 |
Có hai yếu tố tạo ra sự khác biệt. Thứ nhất là số lượng hạt, đó là lý do CaCl₂ làm giảm điểm đông đặc gấp ba lần glucozơ ở cùng độ molan. Thứ hai là \(K_f\) của dung môi, đó là lý do benzen cho độ giảm lớn hơn nước đối với chất không điện ly. Ở 1 mol/kg, các dung dịch điện ly thực tế lệch đáng kể so với các giá trị lý tưởng này do tạo cặp ion.
Câu hỏi thường gặp
Hệ số van 't Hoff là gì? Đó là số tiểu phân hòa tan thực tế trên mỗi đơn vị công thức. Dùng giá trị 1 cho chất tan phân tử và bằng số ion phân li đối với hợp chất ion.
Kf của nước bằng bao nhiêu? Hằng số nghiệm lạnh của nước là 1,86 °C·kg/mol. Benzen là 5,12 còn long não (camphor) khoảng 40.
Vì sao dùng nồng độ molan thay vì nồng độ mol? Nồng độ molan tính theo khối lượng dung môi, vốn không thay đổi theo nhiệt độ, nên rất phù hợp cho các phép tính tính chất tập hợp.