Trọng lượng biểu kiến là gì?
Khi một vật chìm trong chất lỏng, chất lỏng tác dụng lên nó một lực đẩy hướng lên trên — đó chính là lực đẩy Ác-si-mét. Vì vậy, vật cảm thấy "nhẹ" hơn so với trọng lượng thật của nó ngoài không khí. Phần trọng lượng giảm đi này — tức số mà một chiếc cân sẽ hiển thị nếu vật được treo lơ lửng trong chất lỏng — được gọi là trọng lượng biểu kiến hay trọng lượng khi ngâm. Đây là công cụ vật lý mang tính phổ quát, hoạt động với mọi bộ dữ liệu đầu vào thống nhất theo hệ SI.
Cách sử dụng máy tính
Bạn hãy nhập khối lượng của vật (kg), thể tích của vật (m³), khối lượng riêng của chất lỏng bao quanh (kg/m³) và gia tốc trọng trường tại nơi đó (9,81 m/s² trên Trái Đất). Máy tính sẽ trả về trọng lượng biểu kiến tính bằng newton, kèm theo trọng lượng thật, lực đẩy nổi và khối lượng biểu kiến tương đương mà cân sẽ hiển thị.
Giải thích công thức
Công thức chủ đạo là
$$W_{\text{biểu kiến}} = \text{Mass} \cdot \text{g} - \text{Fluid }\rho \cdot \text{Volume} \cdot \text{g}$$Số hạng đầu tiên, \(m \cdot g\), là trọng lượng thật (trọng lực tác dụng lên khối lượng). Số hạng thứ hai, \(\rho \cdot V \cdot g\), là lực đẩy Ác-si-mét — nó bằng trọng lượng của lượng chất lỏng bị vật chiếm chỗ, trong đó \(\rho\) là khối lượng riêng của chất lỏng và \(V\) là thể tích phần vật chìm (bị ngập). Lấy trọng lượng thật trừ đi lực đẩy nổi ta được hợp lực hướng xuống, chính là trọng lượng biểu kiến.
Ví dụ minh họa
Một vật rắn có khối lượng 10 kg và thể tích 0,005 m³ được nhúng hoàn toàn trong nước (\(\rho = 1000 \text{ kg/m}^3\)), với \(g = 9{,}81 \text{ m/s}^2\). Trọng lượng thật =
$$10 \times 9{,}81 = 98{,}1 \text{ N}$$Lực đẩy nổi =
$$1000 \times 0{,}005 \times 9{,}81 = 49{,}05 \text{ N}$$Trọng lượng biểu kiến =
$$98{,}1 - 49{,}05 = \mathbf{49{,}05 \text{ N}}$$tương đương khoảng 5 kg trên cân.
Mật độ chất lỏng thông dụng
Sử dụng các giá trị mật độ điển hình sau (tính theo kg/m³, ở khoảng 20°C trừ khi có ghi chú khác) làm đầu vào mật độ chất lỏng. Đây là các giá trị tham khảo gần đúng.
| Chất lỏng | Mật độ (kg/m³) |
|---|---|
| Nước ngọt | ≈ 998–1000 |
| Nước biển | ≈ 1025 |
| Ethanol | ≈ 789 |
| Dầu ô liu | ≈ 915 |
| Glycerin | ≈ 1261 |
| Thủy ngân | ≈ 13,534 |
| Xăng | ≈ 720–750 |
| Không khí (mực nước biển) | ≈ 1.2 |
Mật độ thay đổi theo nhiệt độ và, đối với nước, theo độ mặn và các chất hòa tan. Chất lỏng ấm hơn thường có mật độ thấp hơn, còn nước mặn hơn thì có mật độ cao hơn. Xăng là hỗn hợp nên mật độ của nó thay đổi theo loại và theo mùa. Với các công việc đòi hỏi độ chính xác cao, hãy sử dụng giá trị được đo trong điều kiện thực tế của bạn.
Các giá trị gia tốc trọng trường
| Vị trí | g (m/s²) |
|---|---|
| Trái Đất (trọng lực tiêu chuẩn) | 9.80665 (thường làm tròn thành 9.81) |
| Mặt Trăng | ≈ 1.62 |
| Sao Hỏa | ≈ 3.71 |
| Sao Kim | ≈ 8.87 |
| Sao Mộc | ≈ 24.79 (gần mức 1 bar) |
Tất cả các giá trị được tính theo m/s². Giá trị gia tốc trọng trường cục bộ trên Trái Đất thay đổi nhẹ theo vĩ độ và độ cao, nhưng 9.81 đủ dùng cho hầu hết các bài toán.
Gia tốc trọng trường xuất hiện trong cả hai số hạng của công thức, nên có thể đặt ra ngoài: \(W_{app} = g\,(m - \rho_{fluid} V)\). Do đó, tỷ số giữa trọng lượng biểu kiến và trọng lượng thực, cũng như việc vật chìm hay nổi, chỉ phụ thuộc vào mật độ chứ không phụ thuộc vào g. Thay đổi g chỉ làm thay đổi trọng lượng tính theo niutơn chứ không làm thay đổi kết quả.
Diễn giải kết quả
- Trọng lượng biểu kiến dương: vật có mật độ lớn hơn chất lỏng và chìm xuống. Giá trị này là lực hướng xuống thực, chính là lực mà cân hoặc dây treo sẽ chỉ ra khi vật treo hoàn toàn trong chất lỏng.
- Bằng không: cân bằng trung tính. Mật độ vật bằng mật độ chất lỏng, nên vật không nổi cũng không chìm.
- Trọng lượng biểu kiến âm: vật có mật độ nhỏ hơn chất lỏng và nổi lên. Phần thể tích của vật nằm dưới chất lỏng bằng \(\rho_{object}/\rho_{fluid}\).
Đối với vật chìm hoàn toàn, tỷ lệ trọng lượng biểu kiến so với trọng lượng thực là:
$$\frac{W_{app}}{W} = 1 - \frac{\rho_{fluid}}{\rho_{object}}$$
Công thức này giả định vật chìm hoàn toàn, điều này đúng trong trường hợp vật chìm xuống. Kết quả âm từ máy tính mô tả lực đẩy lên thực có tác dụng lên vật khi vật được giữ chìm hoàn toàn. Một vật nổi thực tế nằm một phần ra khỏi chất lỏng, khi đó trọng lượng biểu kiến thực của nó bằng không.
Ví dụ minh họa: một vật nặng 2 kg, thể tích 0.001 m³ (mật độ 2000 kg/m³) trong nước ngọt (1000 kg/m³) với g = 9.81 m/s²:
$$W_{app} = 2 \cdot 9.81 - 1000 \cdot 0.001 \cdot 9.81 = 19.62 - 9.81 = $$ 9.81 N
Giá trị này bằng một nửa trọng lượng thực (19.62 N), khớp với \(1 - 1000/2000 = 0.5\).
Câu hỏi thường gặp
Trọng lượng biểu kiến có thể âm không? Có. Nếu lực đẩy nổi lớn hơn trọng lượng thật, giá trị sẽ âm, nghĩa là vật nổi lên và cần được giữ lại để giữ chìm.
Nên dùng thể tích nào? Hãy dùng thể tích phần vật bị chìm. Với một vật rắn ngập hoàn toàn, đó chính là toàn bộ thể tích của vật.
Công thức này có áp dụng cho mọi chất lỏng không? Có. Bạn chỉ cần dùng đúng khối lượng riêng của chất lỏng (ví dụ ~1000 kg/m³ cho nước, ~1,2 kg/m³ cho không khí, ~13534 kg/m³ cho thủy ngân).