Công cụ này tính gì?
Máy Tính Bán Thải Thuốc Đa Liều ước tính mức độ thuốc tích lũy trong cơ thể khi bạn dùng lặp lại cùng một liều theo khoảng cách cố định. Công cụ cho biết lượng thuốc đỉnh (peak) và đáy (trough) ở trạng thái ổn định, hệ số tích lũy, cũng như đã đạt bao nhiêu phần trăm trạng thái ổn định sau một số liều nhất định. Đây là mô hình một ngăn với động học thải trừ bậc một — cách tiếp cận kinh điển được dùng rộng rãi để lập luận về chế độ liều lặp lại.
Cách sử dụng
Nhập liều dùng, thời gian bán thải của thuốc \(t_{1/2}\) tính bằng giờ, khoảng cách giữa các liều \(\tau\) tính bằng giờ và số liều \(n\). Công cụ sẽ quy đổi thời gian bán thải thành hằng số tốc độ thải trừ rồi mô tả diễn biến tích lũy qua từng liều.
Giải thích công thức
Hằng số tốc độ thải trừ là \(k = \tfrac{\ln 2}{t_{1/2}}\). Tỷ lệ thuốc còn lại sau mỗi khoảng cách liều là \(e^{-k\tau}\), nên hệ số tích lũy ở trạng thái ổn định là:
$$R = \frac{1}{1 - e^{-k\tau}}$$Lượng thuốc đỉnh ngay sau liều thứ \(n\) là:
$$A_n = D\,\frac{1 - e^{-nk\tau}}{1 - e^{-k\tau}}$$trong đó \(D\) là liều dùng. Mức đỉnh ở trạng thái ổn định bằng \(D\times R\), còn mức đáy bằng \(D\times R\times e^{-k\tau}\).
Ví dụ minh họa
Giả sử \(D = 500\) mg, \(t_{1/2} = 12\) h, \(\tau = 12\) h và \(n = 5\) liều. Khi đó \(k = \tfrac{\ln 2}{12} \approx 0.0578\,\text{/giờ}\) và \(e^{-k\tau} = 0.5\). Hệ số tích lũy là:
$$R = \frac{1}{1 - 0.5} = 2$$Mức đỉnh ở trạng thái ổn định là \(500 \times 2 = 1000\) mg, còn mức đỉnh sau năm liều là:
$$A_5 = 500\,\frac{1 - 0.5^5}{1 - 0.5} = 968.75\ \text{mg}$$Tức là bằng \(96.875\%\) mức đỉnh ở trạng thái ổn định.
Diễn giải kết quả của bạn
Hệ số tích lũy (R). R cho biết lượng thuốc từ một liều sẽ tích lũy trong cơ thể gấp bao nhiêu lần khi đạt trạng thái ổn định. Với R = 2, đỉnh ở trạng thái ổn định gấp đôi một liều đơn. Điều này xảy ra vì một nửa mỗi liều vẫn còn trong cơ thể khi liều tiếp theo được dùng. R chỉ phụ thuộc vào việc khoảng cách giữa các lần dùng so sánh với thời gian bán thải như thế nào, không phụ thuộc vào độ lớn của liều.
Thời gian đạt trạng thái ổn định. Tốc độ đạt trạng thái ổn định chỉ phụ thuộc vào thời gian bán thải, không phụ thuộc vào tần suất dùng thuốc. Sau \(n\) thời gian bán thải, tỷ lệ đạt được trạng thái ổn định là \(1 - 0.5^{n}\):
| Số thời gian bán thải đã trôi qua | Tỷ lệ đạt được trạng thái ổn định |
|---|---|
| 1 | \(1 - 0.5 = 50\%\) |
| 2 | \(1 - 0.25 = 75\%\) |
| 3 | \(1 - 0.125 = 87.5\%\) |
| 4 | \(1 - 0.0625 = 93.75\%\) |
| 5 | \(1 - 0.03125 \approx 96.9\%\) |
Đó là lý do trạng thái ổn định thường được mô tả theo quy tắc kinh nghiệm là đạt được sau khoảng 4–5 thời gian bán thải.
Đỉnh so với đáy. Đỉnh là lượng thuốc ngay sau khi dùng liều. Đáy là lượng thuốc ngay trước khi dùng liều tiếp theo, bằng đỉnh × \(e^{-k\tau}\). Tỷ số đỉnh trên đáy \(1/e^{-k\tau}\) cho biết lượng thuốc dao động mạnh như thế nào trong mỗi khoảng thời gian. Tỷ số gần 1 có nghĩa là mức phơi nhiễm khá đồng đều. Tỷ số lớn có nghĩa là đỉnh cao và đáy thấp.
Đo bằng lượng thuốc, không phải nồng độ. Máy tính báo cáo lượng thuốc tính bằng mg. Để chuyển các giá trị này thành nồng độ trong huyết tương, bạn cần biết thể tích phân bố của thuốc (\(C = \text{lượng thuốc} / V_d\)), và với thuốc uống thì cần thêm sinh khả dụng. Máy tính này không bao gồm các thông số đó.
Giới hạn của mô hình. Kết quả giả định:
- cơ thể là một mô hình một ngăn, nơi thuốc hòa trộn tức thì và đều;
- thuốc được đưa vào tức thì, như liều tiêm tĩnh mạch nhanh, không có giai đoạn hấp thu. Liều uống thực tế đạt đỉnh muộn hơn và thấp hơn so với những gì được hiển thị;
- quá trình thải trừ tuyến tính, bậc một, với thời gian bán thải không đổi. Thuốc có chuyển hóa bão hòa (phi tuyến), hoặc bệnh nhân có chức năng thận hay gan thay đổi, sẽ không tuân theo các con số này;
- các liều giống hệt nhau và được uống đúng giờ.
Quan trọng: đây là thông tin giáo dục chung, không phải lời khuyên y tế. Máy tính chỉ thể hiện hành vi dược động học theo sách giáo khoa. Đây không phải hướng dẫn liều dùng và không được dùng để bắt đầu, thay đổi hay định thời điểm dùng bất kỳ loại thuốc nào. Luôn tuân theo hướng dẫn của bác sĩ kê đơn hoặc dược sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào đạt trạng thái ổn định? Trên thực tế là sau khoảng 4 đến 5 lần thời gian bán thải; mỗi khoảng bán thải rút ngắn được chừng một nửa khoảng cách còn lại tới trạng thái ổn định.
Công cụ có tính đến quá trình hấp thu không? Không. Mô hình giả định thuốc vào cơ thể gần như tức thì và thải trừ theo bậc một, nên chỉ là ước lượng gần đúng với thuốc uống có hấp thu chậm.
Kết quả dùng đơn vị gì? Lượng thuốc dùng cùng đơn vị với liều nhập vào (ví dụ mg); còn \(k\) có đơn vị là trên giờ.