Máy Tính Này Làm Gì
Máy Tính Đan Tất cho bạn biết cần gầy bao nhiêu mũi khi đan tất tay theo kiểu từ trên xuống (top-down) hay từ mũi chân lên (toe-up). Một đôi tất vừa vặn phải nhỏ hơn bàn chân thật một chút để ôm sát chân và không bị tụt — người ta gọi đây là độ ôm âm (negative ease). Máy tính kết hợp chu vi bàn chân, mật độ mũi đan và tỷ lệ ôm âm bạn chọn để đưa ra số mũi cần gầy.
Cách Sử Dụng
Đo chu vi phần rộng nhất của bàn chân (thường là quanh phần gan bàn chân, gần các khớp ngón) theo đơn vị inch. Đan một mẫu nhỏ bằng chính loại sợi bạn dùng để làm tất rồi đếm xem mỗi inch có bao nhiêu mũi. Nhập cả hai giá trị, chọn tỷ lệ ôm âm (10% là mức mặc định an toàn), và đọc số mũi cần gầy. Máy tính cũng làm tròn về bội số gần nhất của 4 để các kiểu gân (lên 2 xuống 2) và cách chia gót đan ra đều và gọn gàng.
Giải Thích Công Thức
Công thức cốt lõi là
$$\text{Số mũi gầy} = \operatorname{round}(C \times g \times (1 - e))$$trong đó \(C\) là chu vi bàn chân tính bằng inch, \(g\) là mật độ mũi (số mũi trên mỗi inch), và \(e\) là độ ôm âm dưới dạng số thập phân. Nhân chu vi với mật độ mũi cho ra số mũi vừa khít đúng bằng bàn chân; nhân thêm với \((1 - e)\) sẽ thu nhỏ con số đó lại để chiếc tất khi hoàn thành co giãn và ôm sát chân bạn.
Ví Dụ Cụ Thể
Giả sử chu vi bàn chân của bạn là 9 inch, mật độ mũi là 8 mũi trên một inch, và bạn muốn độ ôm âm 10%. Hệ số ôm là \(1 - 0{,}10 = 0{,}9\). Số mũi gầy:
$$\operatorname{round}(9 \times 8 \times 0{,}9) = \operatorname{round}(64{,}8) = 65 \text{ mũi}$$Khi làm tròn về bội số gần nhất của 4, ta được 64 mũi — một con số đẹp cho kiểu gân 2×2 và một mảng gót cân đối.
Kích thước kim đan tất và số mũi khởi đầu tham khảo theo độ dày sợi
Bảng dưới đây cho thấy các giá trị thông thường khi đan tất thủ công, không phải quy tắc cố định. Mẫu độ căng (gauge swatch) của chính bạn luôn được ưu tiên hơn các con số này. Số mũi khởi đầu sử dụng độ co dãn âm 10% và được làm tròn đến bội số gần nhất của 4, theo công thức \(\text{Cast-On} = 4 \times \operatorname{round}\left(\frac{C \times G \times (1 - E/100)}{4}\right)\). Độ căng dùng cho mỗi hàng là giá trị ví dụ ở cột thứ hai.
| Độ dày sợi | Kim thông thường | Độ căng thông thường (mũi/inch) | Độ căng ví dụ được dùng | Bàn chân 7 in | Bàn chân 8 in | Bàn chân 9 in |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Fingering / sock | US 1-3 (2,25-3,25 mm) | khoảng 7-9 | 8 | 52 | 56 | 64 |
| Sport | khoảng US 3-5 (3,25-3,75 mm) | khoảng 6-6,5 | 6,5 | 40 | 48 | 52 |
| DK | khoảng US 4-6 (3,5-4,0 mm) | khoảng 5-5,5 | 5,5 | 36 | 40 | 44 |
Ví dụ: sợi fingering với 8 mũi/inch trên bàn chân 7 in cho \(7 \times 8 \times 0.9 = 50.4\), và \(50.4 / 4 = 12.6\), làm tròn thành 13, nên \(13 \times 4 = 52\) mũi. Kích cỡ kim thay đổi tùy theo lực căng tay đan và loại sợi, vì vậy hãy dùng loại kim nào cho ra đúng độ căng mục tiêu.
So sánh các mức độ co dãn và độ căng
Bảng này dành cho chu vi bàn chân 9 in. Mỗi ô hiển thị kết quả thô \(9 \times G \times (1 - E/100)\) và, sau mũi tên, số mũi khởi đầu đã làm tròn đến bội số gần nhất của 4.
| Độ căng | Độ co dãn 0% | Độ co dãn 5% | Độ co dãn 10% | Độ co dãn 15% |
|---|---|---|---|---|
| 7 mũi/inch | 63 → 64 | 59,85 → 60 | 56,7 → 56 | 53,55 → 52 |
| 8 mũi/inch | 72 → 72 | 68,4 → 68 | 64,8 → 64 | 61,2 → 60 |
| 9 mũi/inch | 81 → 80 | 76,95 → 76 | 72,9 → 72 | 68,85 → 68 |
Kiểm tra từng bước: \(9 \times 8 \times 0.9 = 64.8\). Sau đó \(64.8 / 4 = 16.2\), làm tròn thành 16, và \(16 \times 4 = 64\) mũi.
Mỗi mức co dãn ảnh hưởng đến độ vừa vặn ra sao
- 0%: vải có kích thước bằng chính bàn chân. Tất có thể bị chùng hoặc nhăn và thường có xu hướng tụt xuống.
- 5%: độ vừa vặn nhẹ nhàng, thoải mái. Phù hợp với vải mềm hoặc rộng hơn và với các loại sợi có độ đàn hồi nhất định.
- 10%: mức mặc định phổ biến. Tạo ra đôi tất ôm vừa, giữ được vị trí mà không cảm thấy chật.
- 15%: độ ôm rất sát. Phù hợp với các mẫu gân (ribbed), vì chúng co giãn nhiều hơn, nhưng có thể thấy chật khi đan kiểu stockinette trơn hoặc với sợi không co giãn.
Mức co dãn âm và khoảng chu vi bàn chân thông thường
Các khoảng này là quy ước phổ biến trong các mẫu đan, không phải tiêu chuẩn chính thức. Các nhà thiết kế và người đan khác nhau sử dụng những con số hơi khác nhau.
Độ co dãn âm
| Kiểu vừa vặn | Độ co dãn âm thông thường |
|---|---|
| Rộng rãi / thoải mái | khoảng 0-5% |
| Tất ôm vừa tiêu chuẩn | khoảng 10% |
| Gân hoặc rất ôm | khoảng 10-15% |
Chu vi bàn chân người lớn
| Kích cỡ | Chu vi thông thường |
|---|---|
| Nhỏ | khoảng 7-8 in (18-20 cm) |
| Vừa | khoảng 8-9 in (20-23 cm) |
| Lớn | khoảng 9-10 in (23-25 cm) |
Cách đo
- Dùng thước dây mềm và giữ vừa khít nhưng không siết chặt.
- Quấn quanh phần đệm bàn chân, là phần rộng nhất, khi bàn chân đặt phẳng và chịu trọng lượng.
- Ghi lại số đo theo inch (hoặc đổi từ cm: chia cho 2,54).
- Đan và đo một mẫu độ căng bằng chính loại sợi tất và kiểu đan bạn sẽ dùng, sau khi đã giặt, rồi nhập độ căng đó vào máy tính.
Chiều dài bàn chân được đo riêng và không ảnh hưởng đến số mũi khởi đầu. Nếu bạn nằm giữa hai cỡ, hãy cân nhắc độ co giãn của kiểu đan trước khi chọn số mũi nhỏ hơn hoặc lớn hơn.
Câu Hỏi Thường Gặp
Nên dùng độ ôm âm bao nhiêu? Hầu hết các mẫu tất dùng độ ôm âm 10%. Với loại tất gân co giãn nhiều, bạn có thể tăng lên 15%; với tất mang thoải mái, rộng rãi thì dùng 5% hoặc 0%.
Tại sao phải làm tròn về bội số của 4? Số mũi của tất thường được chia đều giữa phần mu bàn chân và phần lòng bàn chân, còn các kiểu gân lặp lại như lên 2 xuống 2 cần bội số của 4. Làm tròn giúp giữ cho mẫu đan luôn cân đối.
Mật độ mũi có thực sự quan trọng đến vậy không? Có — mật độ mũi là yếu tố ảnh hưởng lớn nhất đến độ vừa vặn. Nếu có thể, hãy luôn đan mẫu theo vòng tròn, vì nhiều người đan ra mật độ khác nhau khi đan vòng so với đan phẳng.