Máy tính tải trọng giàn là gì?
Công cụ này xác định phản lực gối tựa và nội lực trong các thanh của một giàn tam giác đối xứng đơn giản (kiểu giàn có cột chống giữa – King-post) chịu một lực tập trung thẳng đứng đặt tại đỉnh. Đây là cách nhanh để sinh viên và kỹ sư kiểm tra kết quả tính tay đối với giàn tĩnh định bằng phương pháp tách nút.
Giải thích công thức
Giàn có thanh cánh dưới với nhịp \(L\), chiều cao đỉnh \(h\) và lực \(P\) hướng xuống đặt tại đỉnh. Vì kết cấu và tải trọng đều đối xứng nên mỗi phản lực gối tựa bằng một nửa tải trọng:
$$R_A = R_B = \frac{P}{2}$$Hai thanh xiên có chiều dài \(\ell = \sqrt{(L/2)^2 + h^2}\). Xét cân bằng lực tại nút gối tựa, ta được lực trong thanh xiên (chịu nén) và thanh cánh dưới (chịu kéo):
$$F_{diag} = \frac{R\,\ell}{h}, \qquad F_{bottom} = \frac{PL}{4h}$$Trong đó \(R\) là phản lực gối tựa (kN), \(\ell\) là chiều dài thanh xiên (m), \(h\) là chiều cao đỉnh (m) và \(L\) là nhịp (m).
Cách sử dụng
Nhập nhịp \(L\), chiều cao đỉnh \(h\) và tải trọng đặt tại đỉnh \(P\). Máy tính sẽ trả về phản lực tại mỗi gối tựa, lực nén trong từng thanh xiên và lực kéo trong thanh cánh dưới.
Ví dụ minh họa
Với \(L = 6\,\text{m}\), \(h = 4\,\text{m}\) và \(P = 10\,\text{kN}\):
$$\ell = \sqrt{3^2 + 4^2} = 5\,\text{m}$$$$R = \frac{10}{2} = 5\,\text{kN}$$$$F_{diag} = \frac{5 \times 5}{4} = 6.25\,\text{kN}$$$$F_{bottom} = \frac{10 \times 6}{4 \times 4} = 3.75\,\text{kN}$$Cách hiểu kết quả
Máy tính này mô hình hóa một giàn tam giác đối xứng, tĩnh định (hai thanh xiên gặp nhau ở đỉnh, được giằng bởi thanh cánh dưới) chịu một lực tập trung \(P\) ở giữa nhịp. Ba giá trị trả về được suy ra trực tiếp từ điều kiện cân bằng và phương pháp tách nút.
Phản lực gối tựa. Vì tải trọng đặt đúng giữa và hình học đối xứng, mỗi gối tựa chịu một nửa tải trọng:
$$R = \dfrac{P}{2}$$
Nghĩa là phản lực đơn giản bằng một nửa giá trị tải trọng bạn nhập; hai gối tựa chia đều tải.
Thanh cánh dưới \(\rightarrow\) chịu kéo. Thanh cánh dưới nằm ngang bị kéo giãn ra ở hai đầu khi giàn có xu hướng bẹt xuống dưới tải trọng. Lực trong thanh là lực kéo:
$$F_{bottom} = \dfrac{PL}{4h}$$
Thanh chịu kéo có nguy cơ bị chảy dẻo (hoặc đứt) — cần kiểm tra theo ứng suất kéo cho phép của vật liệu trên diện tích tiết diện thực.
Thanh xiên \(\rightarrow\) chịu nén. Mỗi thanh xiên ép xuống gối tựa để cân bằng với phản lực nên chịu lực nén. Xét cân bằng theo phương đứng tại nút gối tựa, lực trong thanh xiên bằng phản lực chia cho sin của góc nghiêng so với phương ngang:
$$F_{diag} = \dfrac{R}{\sin\theta} = \dfrac{P}{2}\cdot\dfrac{\sqrt{(L/2)^2 + h^2}}{h}$$
Thanh chịu nén có nguy cơ mất ổn định (oằn) — dạng phá hoại về ổn định có thể xảy ra ở mức thấp hơn nhiều so với ứng suất nén phá hủy vật liệu — nên cần kiểm tra theo khả năng chịu nén/ổn định cho phép, phụ thuộc vào chiều dài thanh, tiết diện và liên kết ở hai đầu.
Ví dụ minh họa. Với nhịp \(L = 8\), chiều cao \(h = 3\) và tải trọng \(P = 10\) (đơn vị nhất quán, ví dụ m và kN):
- Phản lực: \(R = \dfrac{10}{2} = 5\) (kN) tại mỗi gối tựa.
- Lực kéo thanh cánh dưới: \(F_{bottom} = \dfrac{10 \times 8}{4 \times 3} = \dfrac{80}{12} \approx\) 6.67 (kN, kéo).
So sánh các lực. Một thanh chỉ đạt yêu cầu khi lực dọc trục nằm trong khả năng chịu lực dọc trục cho phép (hoặc ứng suất dọc trục nằm trong ứng suất cho phép của vật liệu và tiết diện). Từ công thức có thể thấy giàn càng thấp (\(h\) nhỏ) thì lực kéo trong thanh cánh dưới càng lớn, còn nhịp càng dài thì cả lực thanh cánh và thanh xiên đều tăng.
Những điều mô hình này bỏ qua. Kết quả dựa trên giàn tĩnh định lý tưởng với các nút liên kết khớp và tải chỉ đặt tại nút. Mô hình bỏ qua trọng lượng bản thân giàn, hiện tượng oằn và độ mảnh của thanh, ảnh hưởng của liên kết/bản mã, độ lệch tâm của tải trọng, cũng như tính liên tục hay ngàm tại các nút. Kết quả chỉ là nội lực dọc trục theo tĩnh học — không phải kiểm tra xem thanh hay mối nối có đủ khả năng chịu lực hay không.
Câu hỏi thường gặp
Thanh nào chịu kéo? Thanh cánh dưới (nằm ngang) chịu kéo, còn hai thanh xiên chịu nén.
Công cụ có tính được tải trọng không đối xứng không? Không. Mô hình này giả định một lực tập trung ở giữa trên giàn tam giác đối xứng, nhờ đó giàn tĩnh định và hai phản lực bằng nhau.
Nên dùng đơn vị nào? Hãy dùng đơn vị nhất quán, chẳng hạn mét cho nhịp và chiều cao, kilonewton cho tải trọng; khi đó các lực được trả về theo kN.