Công cụ này là gì
Khi nước được bơm hoặc dẫn lên cao, mỗi foot độ cao tăng thêm đều "ngốn" một phần áp suất. Công cụ này quy đổi mức chênh cao độ theo phương thẳng đứng thành độ giảm áp suất tĩnh, tính bằng đơn vị pound trên inch vuông (psi). Hằng số 0,433 psi mỗi foot chính là áp suất tạo ra bởi một cột nước ngọt cao một foot ở điều kiện tiêu chuẩn.
Lưu ý: công cụ dùng đơn vị Anh–Mỹ (foot, psi) phổ biến trong kỹ thuật quốc tế. Ở Việt Nam thường dùng mét và bar/kg/cm², nên kết quả psi và cột áp (foot) đã được kèm thêm giá trị bar để bạn dễ đối chiếu.
Cách sử dụng
Nhập mức chênh cao độ theo phương thẳng đứng, tính bằng foot (chênh lệch chiều cao giữa điểm vào và điểm ra, bỏ qua đoạn chạy ngang). Nhập tỷ trọng của chất lỏng: dùng 1,0 cho nước ngọt, cao hơn một chút cho nước mặn hoặc chất lỏng đặc hơn. Công cụ sẽ trả về độ giảm áp tính bằng psi, cột áp tương đương tính bằng foot, và giá trị quy đổi sang bar.
Giải thích công thức
Phương trình cơ bản là
$$\Delta P = 0{,}433 \times \text{SG} \times h$$trong đó 0,433 có được bằng cách lấy khối lượng riêng của nước (62,4 lb/ft³) chia cho 144 in² trên mỗi ft². Mỗi foot cột nước theo chiều thẳng đứng tạo thêm 0,433 psi ở đáy. Nhân với tỷ trọng (SG) sẽ điều chỉnh kết quả cho các chất lỏng nặng hơn hoặc nhẹ hơn nước.
Ví dụ minh họa
Giả sử bạn cần đưa nước lên một sườn đồi cao 150 foot với tỷ trọng 1,0. Độ giảm áp là
$$0{,}433 \times 1{,}0 \times 150 = 64{,}95 \text{ psi}$$Máy bơm đặt ở chân đồi phải thắng được cột áp tĩnh này trước khi tính đến tổn thất do ma sát, nghĩa là cần tối thiểu khoảng 65 psi chỉ để đưa nước lên tới đỉnh với áp suất dư bằng không.
Giá trị trọng lượng riêng và psi trên mỗi foot của các chất lỏng thông dụng
Áp suất tĩnh thay đổi theo chiều cao thẳng đứng theo công thức \(\Delta P = 0.433 \times SG \times h\), trong đó \(h\) tính bằng foot và \(\Delta P\) tính bằng psi. Bảng cho biết psi trên mỗi foot độ cao thẳng đứng đối với các chất lỏng thông dụng. Các giá trị chỉ mang tính gần đúng: trọng lượng riêng (SG) được cho ở khoảng 60-68°F và thay đổi theo nhiệt độ, nồng độ và thành phần.
| Chất lỏng | SG thông thường | psi mỗi foot (0.433 × SG) |
|---|---|---|
| Nước ngọt | 1.00 | 0.433 |
| Nước biển | khoảng 1.025 | khoảng 0.444 |
| Hỗn hợp glycol-nước | khoảng 1.03-1.06 | khoảng 0.446-0.459 |
| Dầu diesel | khoảng 0.85 | khoảng 0.368 |
| Xăng | khoảng 0.74 | khoảng 0.320 |
| Dầu nhẹ | khoảng 0.87-0.90 | khoảng 0.377-0.390 |
| Thủy ngân | 13.6 | khoảng 5.89 |
Hãy kiểm tra bảng dữ liệu của nhà cung cấp để biết SG thực tế của chất lỏng ở nhiệt độ vận hành. Hỗn hợp glycol đặc biệt phụ thuộc mạnh vào tỷ lệ phần trăm glycol.
Bảng chuyển đổi độ cao, psi, cột áp và bar
Bảng này dành cho nước ngọt (SG 1.0). Áp suất thay đổi 0.433 psi trên mỗi foot độ cao thẳng đứng. Đối với các chất lỏng khác, hãy nhân các giá trị psi và bar với SG.
| Độ cao (ft) | Áp suất (psi) | Áp suất (bar) | Độ cao (m) |
|---|---|---|---|
| 10 | 4.33 | 0.299 | 3.048 |
| 25 | 10.83 | 0.746 | 7.62 |
| 50 | 21.65 | 1.493 | 15.24 |
| 100 | 43.30 | 2.985 | 30.48 |
| 200 | 86.60 | 5.971 | 60.96 |
| 500 | 216.50 | 14.927 | 152.4 |
| 1000 | 433.00 | 29.854 | 304.8 |
Hệ số chuyển đổi
- 1 psi = 2.31 ft nước (nước ngọt)
- 1 psi = 0.0689476 bar
- 1 bar = 14.5038 psi
- 1 ft = 0.3048 m
Cách tính tổn thất áp suất do độ cao bằng tay
- Chỉ đo độ cao thẳng đứng. Hãy dùng chênh lệch chiều cao giữa hai điểm, không dùng chiều dài đường ống. Các đoạn nằm ngang và đoạn dốc không làm thay đổi áp suất tĩnh, ngoại trừ do ma sát.
- Chọn trọng lượng riêng. Dùng 1.00 cho nước ngọt, hoặc giá trị của chất lỏng của bạn (xem bảng ở trên).
- Nhân để được psi: $$\Delta P\,(\text{psi}) = 0.433 \times SG \times h\,(\text{ft})$$
- Tìm cột áp tính bằng foot: \(\text{cột áp} = \Delta P \times 2.31 / SG\). Với cùng một chất lỏng, giá trị này đơn giản bằng độ thay đổi độ cao tính bằng foot.
- Chuyển sang bar: \(\text{bar} = \text{psi} \times 0.0689476\).
- Xử lý các tổn thất khác riêng biệt. Cộng tổn thất ma sát đường ống, tổn thất qua phụ kiện và áp suất dư cần thiết tại đầu ra vào số hạng độ cao. Khi đi lên, áp suất giảm một lượng như vậy; khi đi xuống, áp suất tăng cùng một lượng.
Ví dụ minh họa: dầu diesel (SG 0.85) nâng lên 50 ft
\(\Delta P = 0.433 \times 0.85 \times 50 = \) 18.40 psi.
Cột áp: \(18.40 \times 2.31 / 0.85 \approx 50\) ft, khớp với độ cao. Theo bar: \(18.40 \times 0.0689476 \approx 1.27\) bar.
Biến thể hệ mét
Với chiều cao tính bằng mét: $$\Delta P\,(\text{kPa}) = 9.81 \times SG \times h\,(\text{m})$$ Với 100 ft nước (30.48 m): \(9.81 \times 1.0 \times 30.48 \approx 299\) kPa, hay khoảng 2.99 bar, khớp với 43.3 psi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao là 0,433 mà không phải 0,434? Con số chính xác phụ thuộc vào nhiệt độ và khối lượng riêng của nước; 0,433 psi/ft (và giá trị nghịch đảo 2,31 ft/psi) là chuẩn kỹ thuật được dùng rộng rãi cho nước ngọt ở nhiệt độ thông thường.
Kết quả này có bao gồm tổn thất ma sát không? Không. Đây chỉ là cột áp tĩnh. Tổng áp suất máy bơm còn phải tính đến ma sát đường ống, các phụ kiện và áp suất dư cần có tại điểm ra.
Còn áp suất tăng khi đi xuống dốc thì sao? Áp dụng cùng độ lớn nhưng theo chiều ngược lại (tăng áp). Cho nước rơi xuống 100 ft sẽ thêm khoảng 43,3 psi tại điểm thấp hơn.