Punnett Karesi Nedir?
Punnett karesi, iki ebeveynin çaprazlanmasından doğacak yavruların olası genotiplerini tahmin etmek için genetikte kullanılan basit bir tablodur. Adını Reginald Punnett'ten alan bu yöntemde, bir ebeveynin gametleri tablonun üst kısmına, diğerininkiler ise sol tarafına yazılır; ardından her hücre, birleşen aleller ile doldurulur. Bu hesaplama aracı bir monohibrit çaprazlamayı ele alır — yani biri baskın (A), diğeri çekinik (a) olmak üzere iki alelli tek bir geni.
Nasıl Kullanılır?
Her ebeveynin taşıdığı iki aleli seçin. Büyük "A" baskın aleli, küçük "a" ise çekinik aleli temsil eder. Örneğin taşıyıcı bir ebeveyn Aa, homozigot baskın bir ebeveyn AA, homozigot çekinik bir ebeveyn ise aa şeklinde gösterilir. "Hesapla" butonuna bastığınızda araç \(2 \times 2\) tabloyu oluşturur ve her genotip ile fenotipin sayısını ve yüzde olasılığını size sunar.
Formülün Açıklaması
Her ebeveyn, her yavruya birer alel aktarır. Ebeveyn başına iki alel olduğundan toplam \(2 \times 2 = 4\) eşit olasılıklı kombinasyon ortaya çıkar. Herhangi bir genotipin olasılığı, o genotipi gösteren kutu sayısının 4'e bölünmesiyle bulunur.
$$\text{Offspring} = \left\{ \left(\text{P1}_a\,,\, \text{P1}_b\right) \times \left(\text{P2}_a\,,\, \text{P2}_b\right) \right\}$$Baskın fenotip, en az bir A bulunduğu her durumda (AA veya Aa) görülürken; çekinik fenotip yalnızca aa durumunda ortaya çıkar.
$$\begin{gathered} \text{Boxes} = \left\{ a_i \, b_j : a_i \in \big(\text{P1}_a,\, \text{P1}_b\big),\ b_j \in \big(\text{P2}_a,\, \text{P2}_b\big) \right\} \\[1.5em] \text{where}\quad \left\{ \begin{aligned} \%_{\text{genotype}} &= \frac{\text{count of that pair}}{4} \times 100 \\ \%_{\text{dominant}} &= \frac{AA + Aa}{4} \times 100 \\ \%_{\text{recessive}} &= \frac{aa}{4} \times 100 \end{aligned} \right. \end{gathered}$$
Örnek Çözüm
İki heterozigot ebeveyni çaprazlayalım: Aa × Aa. Dört kutu şu şekilde oluşur: AA, Aa, Aa, aa. Bu da \(1\,AA : 2\,Aa : 1\,aa\) şeklinde bir genotip oranı verir — yani %25 AA, %50 Aa, %25 aa. AA ve Aa'nın her ikisi de baskın özelliği gösterdiğinden fenotip oranı 3 baskın : 1 çekinik olur; başka bir deyişle baskın özellik için %75, çekinik özellik için %25 olasılık ortaya çıkar.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu araç iki özellik (dihibrit) için çalışır mı? Hayır — bu araç tek bir geni (monohibrit) modeller. Dihibrit çaprazlama için \(4 \times 4\)'lük bir tablo kullanılır.
"Aa" ile "aA" aynı mıdır? Evet. Genotip için sıralama önemli değildir; bu nedenle hesaplama aracı her ikisini de "Aa" olarak normalleştirir.
Fenotip yüzdesi ne anlama gelir? Tam baskınlık varsayımı altında, bir yavrunun baskın ya da çekinik özelliği fiziksel olarak gösterme olasılığını ifade eder.
