Bảng Punnett là gì?
Bảng Punnett là một sơ đồ ô vuông đơn giản dùng trong di truyền học để dự đoán các kiểu gen có thể có ở đời con khi lai hai cơ thể bố mẹ. Bảng được đặt theo tên nhà di truyền học Reginald Punnett: giao tử của một bên bố/mẹ được xếp theo hàng trên cùng, còn giao tử của bên kia xếp theo cột bên trái, rồi điền vào từng ô tổ hợp alen tương ứng. Công cụ này xử lý phép lai một tính trạng (monohybrid) — tức một gen có hai alen, gồm alen trội (A) và alen lặn (a).
Cách sử dụng
Hãy chọn hai alen mà mỗi bên bố/mẹ mang. Chữ "A" viết hoa là alen trội, còn chữ "a" viết thường là alen lặn. Ví dụ: cơ thể mang gen (thể dị hợp) là Aa, thể đồng hợp trội là AA, và thể đồng hợp lặn là aa. Nhấn nút tính, công cụ sẽ dựng bảng 2×2 và cho biết số lượng mỗi kiểu gen cùng xác suất phần trăm của từng kiểu gen và kiểu hình.
Giải thích công thức
Mỗi bên bố/mẹ truyền một alen cho mỗi đời con. Với hai alen ở mỗi bên, ta có \(2 \times 2 = 4\) tổ hợp đều có khả năng xảy ra như nhau. Xác suất của một kiểu gen bằng số ô thể hiện kiểu gen đó chia cho 4. Kiểu hình trội xuất hiện bất cứ khi nào có ít nhất một alen A (AA hoặc Aa), còn kiểu hình lặn chỉ biểu hiện ở thể aa.
$$ \text{Offspring} = \left\{ \left(\text{P1}_a\,,\, \text{P1}_b\right) \times \left(\text{P2}_a\,,\, \text{P2}_b\right) \right\} $$$$ \begin{gathered} \text{Boxes} = \left\{ a_i \, b_j : a_i \in \big(\text{P1}_a,\, \text{P1}_b\big),\ b_j \in \big(\text{P2}_a,\, \text{P2}_b\big) \right\} \\[1.5em] \text{where}\quad \left\{ \begin{aligned} \%_{\text{genotype}} &= \frac{\text{count of that pair}}{4} \times 100 \\ \%_{\text{dominant}} &= \frac{AA + Aa}{4} \times 100 \\ \%_{\text{recessive}} &= \frac{aa}{4} \times 100 \end{aligned} \right. \end{gathered} $$
Ví dụ minh họa
Lai hai cơ thể dị hợp tử với nhau: Aa × Aa. Bốn ô thu được là AA, Aa, Aa, aa. Điều này cho tỉ lệ kiểu gen 1 AA : 2 Aa : 1 aa — tức 25% AA, 50% Aa, 25% aa. Vì cả AA lẫn Aa đều biểu hiện tính trạng trội nên tỉ lệ kiểu hình là 3 trội : 1 lặn, nghĩa là 75% khả năng mang tính trạng trội và 25% khả năng mang tính trạng lặn.
Các kết quả phổ biến của phép lai đơn tính trạng
Các kết quả này giả định di truyền Mendel đơn giản với trội hoàn toàn: một gen có hai alen, trong đó A là alen trội và a là alen lặn. Mỗi bố hoặc mẹ truyền một alen với xác suất như nhau, nên mỗi ô Punnett có bốn ô có khả năng xảy ra như nhau. Tỷ lệ phần trăm là xác suất cho mỗi con, không phải là sự đảm bảo cho bất kỳ gia đình cụ thể nào.
| Phép lai (Bố/Mẹ 1 × Bố/Mẹ 2) | Tỷ lệ kiểu gen | Tỷ lệ phần trăm kiểu gen | Tỷ lệ kiểu hình (trội : lặn) | % trội | % lặn |
|---|---|---|---|---|---|
| AA × AA | 4 AA | 100% AA | Tất cả trội (1 : 0) | 100% | 0% |
| AA × Aa | 1 AA : 1 Aa | 50% AA, 50% Aa | Tất cả trội (1 : 0) | 100% | 0% |
| AA × aa | 4 Aa | 100% Aa | Tất cả trội (1 : 0) | 100% | 0% |
| Aa × Aa | 1 AA : 2 Aa : 1 aa | 25% AA, 50% Aa, 25% aa | 3 : 1 | 75% | 25% |
| Aa × aa | 1 Aa : 1 aa | 50% Aa, 50% aa | 1 : 1 | 50% | 50% |
| aa × aa | 4 aa | 100% aa | Tất cả lặn (0 : 1) | 0% | 100% |
Phép lai Aa × Aa là tỷ lệ kiểu hình 3:1 kinh điển. Lưu ý rằng thứ tự của bố và mẹ không làm thay đổi kết quả, vì vậy Aa × AA cho kết quả giống như AA × Aa.
Bảng thuật ngữ di truyền học
- Gen
- Một đoạn DNA mang các chỉ dẫn cho một tính trạng hoặc protein nhất định.
- Alen
- Một trong những phiên bản thay thế của một gen, ví dụ A hoặc a.
- Trội
- Alen mà tính trạng của nó xuất hiện khi có ít nhất một bản sao. Được viết bằng chữ cái in hoa (A).
- Lặn
- Alen mà tính trạng của nó chỉ xuất hiện khi có hai bản sao và không có alen trội che lấp. Được viết bằng chữ cái thường (a).
- Kiểu gen
- Tổ hợp các alen mà một cá thể có đối với một gen, chẳng hạn như AA, Aa hoặc aa.
- Kiểu hình
- Tính trạng quan sát được do kiểu gen tạo ra (và đôi khi do môi trường).
- Đồng hợp tử
- Có hai alen giống nhau đối với một gen: đồng hợp tử trội (AA) hoặc đồng hợp tử lặn (aa).
- Dị hợp tử
- Có hai alen khác nhau đối với một gen (Aa).
- Thể mang gen
- Cá thể dị hợp tử (Aa) mang một bản sao của alen lặn, thường là alen liên quan đến một bệnh. Thể mang gen thường không biểu hiện tính trạng lặn nhưng có thể truyền alen đó cho con.
- Giao tử
- Tế bào sinh sản (tinh trùng hoặc trứng) mang một alen cho mỗi gen. Mỗi bố hoặc mẹ đóng góp một giao tử cho một con.
- Phép lai đơn tính trạng
- Phép lai di truyền theo dõi sự di truyền của một gen đơn có hai alen. Ô Punnett 2×2 dự đoán các kết quả ở con.
Câu hỏi thường gặp
Công cụ có dùng được cho hai tính trạng (phép lai hai tính trạng) không? Không — công cụ này chỉ mô phỏng một gen duy nhất (phép lai một tính trạng). Phép lai hai tính trạng (dihybrid) cần dùng bảng 4×4.
"Aa" có giống "aA" không? Có. Thứ tự không ảnh hưởng đến kiểu gen, nên công cụ quy chuẩn cả hai về dạng "Aa".
Phần trăm kiểu hình có ý nghĩa gì? Đó là khả năng đời con thực sự biểu hiện tính trạng trội hoặc lặn ra bên ngoài, với giả định trội hoàn toàn.