Máy Tính Thời Lượng Ban Ngày là gì?
Công cụ này ước tính số giờ ban ngày tại bất kỳ vị trí nào, được xác định bằng vĩ độ của nơi đó, trong một ngày cụ thể của năm. Nó sử dụng "phương trình mọc lặn" tiêu chuẩn trong hình học thiên văn, kết hợp vĩ độ của bạn với góc xích vĩ (declination) của Mặt Trời vào ngày đó. Kết quả là khoảng thời gian từ lúc Mặt Trời mọc đến lúc lặn (độ dài ngày hình học, không tính đến khúc xạ khí quyển và kích thước biểu kiến của Mặt Trời).
Cách sử dụng
Nhập vĩ độ của bạn theo đơn vị độ — giá trị dương cho Bắc bán cầu và giá trị âm cho Nam bán cầu. Sau đó nhập số thứ tự ngày trong năm (1 = ngày 1 tháng 1, 172 ≈ ngày 21 tháng 6, 355 ≈ ngày 21 tháng 12). Công cụ sẽ trả về độ dài ban ngày dưới dạng giờ thập phân và dưới dạng giờ-phút, cùng với góc xích vĩ Mặt Trời được tính cho ngày đó.
Giải thích công thức
Trước tiên, góc xích vĩ Mặt Trời \(\delta\) được tính bằng phương trình Cooper:
$$\delta = 23{,}45^{\circ} \cdot \sin\!\left(\frac{360 \cdot (284 + N)}{365}\right)$$trong đó \(N\) là số thứ tự ngày trong năm. Sau đó, độ dài ngày là
$$D = \frac{24}{\pi} \cdot \arccos\!\left(-\tan\phi \cdot \tan\delta\right)$$với \(\phi\) là vĩ độ. Khi \(-\tan\phi \cdot \tan\delta\) vượt ra ngoài khoảng \(\pm 1\) thì Mặt Trời không bao giờ lặn (ngày địa cực, \(D = 24\)) hoặc không bao giờ mọc (đêm địa cực, \(D = 0\)).
Ví dụ minh họa
Tại vĩ độ 40° Bắc vào ngày thứ 172 (khoảng hạ chí tháng 6), \(\delta \approx 23{,}45^{\circ}\). Khi đó \(-\tan(40^{\circ}) \cdot \tan(23{,}45^{\circ}) \approx -0{,}8391 \cdot 0{,}4337 \approx -0{,}3640\), và \(\arccos(-0{,}3640) \approx 1{,}9438\) rad. Vậy
$$D = \frac{24}{\pi} \cdot 1{,}9438 \approx 14{,}85 \text{ giờ}$$tức khoảng 14 giờ 51 phút ban ngày.
Độ dài ngày theo vĩ độ và mùa
Bảng liệt kê độ dài ban ngày hình học tính bằng giờ, được tính bằng công thức \(D = \frac{24}{\pi}\arccos(-\tan\phi\,\tan\delta)\) và độ nghiêng mặt trời theo Cooper \(\delta = 23.45^{\circ}\sin\!\left(\frac{360(284+N)}{365}\right)\). Các vĩ độ là vĩ độ Bắc. Các giá trị được làm tròn đến 0.01 giờ, nên chữ số cuối có thể khác đi tùy cách làm tròn.
| Vĩ độ | Xuân phân tháng 3 (N=80, δ≈−0.40°) | Hạ chí tháng 6 (N=172, δ≈+23.45°) | Thu phân tháng 9 (N=266, δ≈−1.01°) | Đông chí tháng 12 (N=355, δ≈−23.45°) |
|---|---|---|---|---|
| 0° | 12.00 | 12.00 | 12.00 | 12.00 |
| 23.5° B | 11.98 | 13.45 | 11.94 | 10.55 |
| 40° B | 11.95 | 14.85 | 11.89 | 9.15 |
| 51.5° B | 11.93 | 16.41 | 11.83 | 7.59 |
| 60° B | 11.91 | 18.49 | 11.77 | 5.51 |
Ghi chú:
- Đây là độ dài ban ngày hình học: thời gian tâm Mặt Trời nằm trên đường chân trời phẳng lý tưởng, không tính khúc xạ khí quyển hay hiệu chỉnh kích thước đĩa Mặt Trời. Các bảng giờ mọc/lặn đã công bố thường cho ngày dài hơn một chút (khoảng 5–10 phút ở vĩ độ trung bình).
- Công thức Cooper chỉ là phép xấp xỉ, và các số ngày chỉ là ngày gần đúng. Điểm phân không cho đúng 12.00 giờ vì độ nghiêng theo công thức không bằng đúng không vào các ngày 80 và 266.
- Vĩ độ Nam phản chiếu các giá trị phía Bắc, lệch nhau sáu tháng. Ví dụ, 40° Nam vào ngày 355 (tháng 12) có độ dài ban ngày gần bằng 40° B vào ngày 172 (tháng 6), tức 14.85 giờ.
Hằng số và giá trị tham chiếu
| Đại lượng | Giá trị | Vai trò |
|---|---|---|
| Độ nghiêng trục (độ xiên) dùng trong phương trình Cooper | 23.45° | Độ nghiêng mặt trời cực đại; độ xiên thực tế khoảng 23.44° và thay đổi rất chậm |
| Xấp xỉ độ dài năm | 365 ngày | Chuyển số thứ tự ngày trong năm thành góc (360°/365 ≈ 0.986° mỗi ngày) |
| Độ lệch pha ngày trong phương trình Cooper | 284 ngày | Dịch pha để δ gần bằng không quanh xuân phân (khoảng ngày 81) |
| Một vòng tròn trong năm | 360° | Phạm vi góc của chu kỳ độ nghiêng mặt trời |
| Tự quay của Trái Đất | 360° mỗi 24 giờ = 15° mỗi giờ | Chuyển góc giờ tính bằng độ sang giờ: \(D = 2H/15\), tương đương \(\frac{24}{\pi}\arccos(\cdot)\) với H tính bằng radian |
| Vĩ độ Vòng Bắc Cực / Vòng Nam Cực | ≈ 66.56° (90° − 23.44°) | Về phía cực từ vĩ độ này, ngày cực và đêm cực xảy ra quanh các điểm chí |
| Khúc xạ chuẩn + hiệu chỉnh kích thước đĩa Mặt Trời | −0.833° (khoảng 50′) | Tâm Mặt Trời được lấy ở độ cao này lúc mọc/lặn trong các bảng công bố; không được tính trong kết quả hình học của máy tính này |
Vĩ độ và độ nghiêng tính bằng độ, độ dài ban ngày tính bằng giờ. Ở xích đạo, hiệu chỉnh −0.833° chỉ thêm khoảng 7 phút vào một ngày 12 giờ, nhưng thêm nhiều hơn ở vĩ độ cao, nơi Mặt Trời cắt đường chân trời theo góc nông.
Giải thích các thuật ngữ chính
- Vĩ độ (φ)
- Khoảng cách góc của một địa điểm về phía bắc (+) hoặc nam (−) so với xích đạo, từ −90° đến +90°.
- Độ nghiêng mặt trời (δ)
- Góc giữa tia nắng mặt trời và mặt phẳng xích đạo. Nó dao động từ khoảng −23.45° đến +23.45° trong năm.
- Ngày trong năm (N)
- Số ngày đếm từ ngày 1 tháng 1, trong đó ngày 1 tháng 1 là 1 và ngày 31 tháng 12 là 365 (366 trong năm nhuận).
- Góc giờ mọc (H)
- Góc mà Trái Đất phải quay giữa giữa trưa mặt trời và lúc mọc hoặc lặn. Nó thỏa mãn \(\cos H = -\tan\phi\,\tan\delta\). Độ dài ban ngày bằng \(2H\) chia cho 15° mỗi giờ.
- Chí (điểm chí)
- Ngày khi độ nghiêng mặt trời đạt cực đại hoặc cực tiểu, khoảng ngày 21 tháng 6 và 21 tháng 12, cho ngày dài nhất và ngắn nhất ở mỗi bán cầu.
- Phân (điểm phân)
- Một trong hai ngày trong năm, khoảng ngày 20 tháng 3 và 22 tháng 9, khi độ nghiêng mặt trời gần bằng không và ngày, đêm gần bằng nhau ở khắp nơi.
- Ngày cực
- Khoảng thời gian Mặt Trời luôn ở trên đường chân trời trong 24 giờ. Nó xảy ra khi \(\tan\phi\,\tan\delta \ge 1\). Khi đó hàm arccos không có nghiệm, nên độ dài ngày được lấy là 24 giờ.
- Đêm cực
- Khoảng thời gian Mặt Trời không bao giờ mọc, ứng với điều kiện ngược lại \(\tan\phi\,\tan\delta \le -1\), nên độ dài ngày là 0 giờ.
- Ánh sáng ban ngày hình học so với quan sát được
- Ánh sáng ban ngày hình học là thời gian tâm Mặt Trời nằm trên đường chân trời lý tưởng. Ánh sáng quan sát được còn phản ánh khúc xạ, kích thước đĩa Mặt Trời, độ cao và địa hình địa phương, và thường dài hơn vài phút.
- Khúc xạ khí quyển
- Sự bẻ cong ánh sáng Mặt Trời bởi khí quyển, khiến Mặt Trời trông cao hơn vị trí thực. Ở đường chân trời, hiệu ứng này khoảng 0.57° (34′), nên Mặt Trời nhìn thấy được hơi sớm hơn lúc mọc hình học và muộn hơn lúc lặn hình học.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao kết quả của tôi lệch vài phút so với bảng giờ mọc lặn? Các bảng được công bố có tính đến khúc xạ khí quyển và bán kính đĩa Mặt Trời (điều chỉnh ~50'), khiến thời gian ban ngày quan sát được dài hơn một chút. Công cụ này cho giá trị hình học tính theo tâm Mặt Trời.
Vì sao vĩ độ bị giới hạn ở ±66,5°? Vượt qua các vòng cực, Mặt Trời có thể ở trên hoặc dưới đường chân trời suốt 24 giờ; khoảng nhập liệu này giữ kết quả trong chế độ mọc/lặn bình thường, dù công thức vẫn xử lý được các trường hợp ở vùng cực.
Bán cầu nào dùng vĩ độ âm? Hãy dùng vĩ độ âm cho Nam bán cầu, nơi các mùa (và độ dài ngày) đảo ngược so với Bắc bán cầu. Lưu ý: Việt Nam nằm ở Bắc bán cầu nên dùng vĩ độ dương (ví dụ Hà Nội ≈ 21°, TP.HCM ≈ 10,8°).