Phản lực pháp tuyến là gì?
Phản lực pháp tuyến là lực nâng đỡ mà bề mặt tác dụng lên vật, có phương vuông góc với mặt tiếp xúc. Chính lực này giữ cho vật không xuyên qua sàn hay lún xuống mặt đất. Trên mặt phẳng nằm ngang, phản lực pháp tuyến cân bằng với toàn bộ trọng lượng của vật. Nhưng trên mặt phẳng nghiêng, bề mặt chỉ cần đỡ phần thành phần trọng lượng vuông góc với nó, nên phản lực pháp tuyến sẽ nhỏ hơn.
Cách sử dụng máy tính
Nhập khối lượng của vật (đơn vị kilôgam), gia tốc trọng trường (9,81 m/s² trên Trái Đất) và góc nghiêng tính bằng độ so với phương ngang. Với mặt phẳng nằm ngang, hãy để góc bằng 0. Công cụ sẽ trả về phản lực pháp tuyến theo đơn vị newton, kèm theo trọng lượng của vật để bạn dễ so sánh.
Giải thích công thức
Phản lực pháp tuyến trên mặt phẳng nghiêng được tính bằng $$N = \text{Mass} \cdot \text{g} \cdot \cos\!\left(\text{Angle}\right)$$ trong đó m là khối lượng, g là gia tốc trọng trường và θ là góc nghiêng. Trọng lượng của vật là \(m \cdot g\), hướng thẳng đứng xuống dưới. Khi phân tích trọng lượng này thành hai thành phần — một song song và một vuông góc với mặt nghiêng — thì thành phần vuông góc chính là \(m \cdot g \cdot \cos(\theta)\), đây là phần lực mà bề mặt phải đẩy ngược lại. Khi \(\theta = 0\), ta có \(\cos(0) = 1\) và công thức rút gọn thành \(N = m \cdot g\).
Ví dụ minh họa
Một thùng hàng nặng 10 kg đặt trên mặt phẳng nghiêng 30° với g = 9,81 m/s². Trọng lượng của thùng là $$10 \times 9{,}81 = 98{,}1 \text{ N}$$ Phản lực pháp tuyến là $$98{,}1 \times \cos(30°) = 98{,}1 \times 0{,}8660 \approx 84{,}96 \text{ N}$$ Vì bề mặt bị nghiêng nên phản lực pháp tuyến nhỏ hơn trọng lượng đầy đủ 98,1 N.
Giá trị gia tốc trọng trường (g)
Máy tính lực pháp tuyến cần giá trị g, tức gia tốc trọng trường tại bề mặt của thiên thể bạn đang đứng. Các giá trị bề mặt điển hình được liệt kê dưới đây.
| Thiên thể | g (m/s²) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Trái Đất (tiêu chuẩn) | 9.80665 | Giá trị tiêu chuẩn được quy định; thường làm tròn thành 9.81 |
| Mặt Trăng | ≈ 1.62 | Khoảng 1/6 của Trái Đất |
| Sao Hỏa | ≈ 3.71 | Giá trị trung bình trên bề mặt |
| Sao Kim | ≈ 8.87 | Gần bằng của Trái Đất |
| Sao Mộc | ≈ 24.79 | Đo ở mức đỉnh mây 1 bar, vì không có bề mặt rắn |
| Mặt Trời | ≈ 274 | Tại bề mặt nhìn thấy được (quang cầu) |
Tất cả các giá trị được tính bằng mét trên giây bình phương (m/s²). Trên Trái Đất, g thay đổi nhẹ theo vĩ độ và độ cao: nó cao hơn một chút gần các cực (khoảng 9.83 m/s²) và thấp hơn một chút ở xích đạo (khoảng 9.78 m/s²), và giảm dần khi bạn lên cao. Với hầu hết các bài toán thường ngày, 9.81 m/s² là đủ chính xác.
Diễn giải kết quả
Lực pháp tuyến N là lực tiếp xúc do một bề mặt tác dụng lên vật, có phương vuông góc với bề mặt đó. Nó được đo bằng niutơn (N) khi khối lượng tính bằng kg và g tính bằng m/s². Máy tính sử dụng công thức \(N = m \cdot g \cdot \cos\theta\), với góc θ được đo bằng độ giữa bề mặt và phương ngang.
- N nhỏ hơn trọng lượng trên mặt dốc. Trọng lượng \(mg\) hướng thẳng xuống, nhưng chỉ thành phần vuông góc với bề mặt, \(mg\cos\theta\), được N cân bằng. Trên mặt phẳng (θ = 0°), \(\cos 0^\circ = 1\), nên N bằng trọng lượng.
- N = 0 tại 90°. Vì \(\cos 90^\circ = 0\), một bề mặt thẳng đứng hoàn toàn không tạo ra lực pháp tuyến từ trọng lượng của vật, và vật không bị ép vào bề mặt.
- Ma sát phụ thuộc vào N. Ma sát tĩnh cực đại là \(f_{s,\max} = \mu_s N\), còn ma sát trượt là \(f_k = \mu_k N\). N nhỏ hơn trên mặt dốc đứng hơn nghĩa là ma sát sẵn có ít hơn, đó là lý do vật trượt dễ hơn khi góc tăng.
- Giả định. Công thức giả định rằng tải trọng thẳng đứng duy nhất là trọng lượng của chính vật, không có gia tốc vuông góc với bề mặt. Lực đẩy hoặc kéo có thành phần vuông góc với bề mặt, thang máy hoặc thang nâng đang tăng tốc, hay bất kỳ tải trọng bổ sung nào đều sẽ làm thay đổi N, và khi đó bạn cần một phép cân bằng lực đầy đủ.
Ví dụ: một khối 10 kg trên mặt nghiêng 30° với g = 9.81 m/s² cho \(N = 10 \cdot 9.81 \cdot \cos 30^\circ = 98.1 \cdot 0.8660 \approx\) 84.96 N, so với trọng lượng 98.1 N.
Câu hỏi thường gặp
Phản lực pháp tuyến có luôn bằng trọng lượng không? Chỉ đúng trên mặt phẳng nằm ngang và không có thêm lực thẳng đứng nào khác. Trên mặt nghiêng, lực này bị giảm đi theo hệ số \(\cos(\theta)\).
Kết quả tính theo đơn vị nào? Đơn vị newton (N), đơn vị đo lực trong hệ SI.
Với sàn phẳng thì nhập góc bao nhiêu? Hãy nhập 0 độ, khi đó \(N = m \cdot g\).