Công cụ này làm gì
Công cụ giải số một phương trình vi phân thường cấp hai viết dưới dạng \(y'' = F(x, y, y')\) trên khoảng \([x_0, x_n]\) bằng phương pháp Runge-Kutta bậc 4 (RK4) cổ điển. Bạn nhập vế phải F dưới dạng biểu thức toán học theo x, y và p (trong đó p đại diện cho y'), các điều kiện đầu \(y(x_0)\) và \(y'(x_0)\), hai đầu mút của khoảng và số bước cần chia. Máy tính trả về bảng đầy đủ các giá trị x, y và y' cùng với giá trị tại điểm cuối. Đây thuần túy là phương pháp giải tích số nên áp dụng được ở mọi nơi.
Cách sử dụng
Nhập F(x, y, p) — ví dụ -4*p - 4*y cho phương trình \(y'' + 4y' + 4y = 0\). Đặt x0, \(y_0 = f(x_0)\) và \(p_0 = y'(x_0)\). Nhập điểm cuối xn rồi chọn số khoảng con n (n càng lớn thì bước nhảy \(h = (x_n - x_0)/n\) càng nhỏ và độ chính xác càng cao). Chọn số chữ số có nghĩa muốn hiển thị. Sai số toàn cục của RK4 là \(O(h^4)\), nên khi tăng gấp đôi n thì sai số giảm xuống khoảng 16 lần.
Giải thích công thức
Phương trình vi phân cấp hai được hạ về hệ hai phương trình cấp một bằng cách đặt \(p = y'\): khi đó \(y' = p\) và \(p' = F(x, y, p)\). Mỗi bước, RK4 đẩy cả hai ẩn số tiến lên bằng bốn lần ước lượng độ dốc có trọng số (k cho y, j cho p), rồi kết hợp lại theo công thức \((k_1 + 2k_2 + 2k_3 + k_4)/6\) và \((j_1 + 2j_2 + 2j_3 + j_4)/6\).
Ví dụ minh họa
Xét \(y'' = -4p - 4y\) với \(x_0 = 0\), \(y_0 = 0\), \(p_0 = 1\), \(x_n = 1\) và chỉ một bước thô (\(n = 1\), \(h = 1\)). Bốn giai đoạn cho ra \(k_1=1\), \(k_2=-1\), \(k_3=2\), \(k_4=-5\) và \(j_1=-4\), \(j_2=2\), \(j_3=-6\), \(j_4=12\). Khi đó $$y(1) = \frac{1 - 2 + 4 - 5}{6} = -\frac{1}{3} = -0.3333$$ và $$p(1) = 1 + \frac{-4 + 4 - 12 + 12}{6} = 1.$$ Nghiệm chính xác là \(y = x e^{-2x}\), nên \(y(1) = e^{-2} = 0.1353\); một bước "khổng lồ" \(h = 1\) rõ ràng là quá thô. Dùng \(n = 50\) hoặc \(100\) sẽ hội tụ đúng về giá trị chính xác.
Quy trình RK4 từng bước cho phương trình vi phân cấp hai
RK4 xử lý phương trình cấp hai bằng cách viết lại thành hệ phương trình cấp một theo \(y\) và \(p = y'\).
- Đặt \(p = y'\). Phương trình trở thành hệ \(y' = p\), \(p' = F(x, y, p)\).
- Tính bước nhảy \(h = \dfrac{x_n - x_0}{n}\).
- Độ dốc thứ nhất: \(k_1 = p\), \(j_1 = F(x, y, p)\).
- Độ dốc thứ hai: \(k_2 = p + h\,j_1/2\), \(j_2 = F\left(x + h/2,\; y + h\,k_1/2,\; p + h\,j_1/2\right)\).
- Độ dốc thứ ba: \(k_3 = p + h\,j_2/2\), \(j_3 = F\left(x + h/2,\; y + h\,k_2/2,\; p + h\,j_2/2\right)\).
- Độ dốc thứ tư: \(k_4 = p + h\,j_3\), \(j_4 = F\left(x + h,\; y + h\,k_3,\; p + h\,j_3\right)\).
- Cập nhật cả hai ẩn số: \(y_{\text{next}} = y + \dfrac{h}{6}(k_1 + 2k_2 + 2k_3 + k_4)\) và \(p_{\text{next}} = p + \dfrac{h}{6}(j_1 + 2j_2 + 2j_3 + j_4)\).
- Tăng \(x \leftarrow x + h\), rồi lặp lại các bước 3 đến 7 cho đến khi \(x = x_n\), tổng cộng n bước.
Cách đọc bảng kết quả
Mỗi hàng của bảng là một điểm lưới. Cột x chứa \(x_0, x_0+h, \dots, x_n\). Cột y là giá trị xấp xỉ số của nghiệm \(y(x)\). Cột y' là giá trị xấp xỉ của đạo hàm cấp một \(p = y'(x)\). Hàng đầu tiên chỉ lặp lại các điều kiện ban đầu \(y_0\) và \(p_0\).
Kiểm tra độ hội tụ
- Chạy bài toán với n, rồi với 2n (ví dụ 10, 20, 50, 100), và so sánh các hàng ứng với cùng giá trị x.
- Khi các chữ số có nghĩa đầu tiên không còn thay đổi giữa các lần chạy, những chữ số đó có khả năng đáng tin cậy.
- Với bài toán trơn, sai số RK4 nên giảm xấp xỉ 16 lần mỗi khi n tăng gấp đôi. Nếu không, có điều gì đó khác đang sai.
- Tăng số chữ số thập phân chính xác chỉ làm giảm sai số làm tròn. Nó không làm giảm sai số cắt cụt do h gây ra.
Dấu hiệu cảnh báo
- Giá trị tăng không giới hạn, hoặc dao động có biên độ liên tục tăng, trong khi nghiệm đúng phải trơn hoặc giảm dần. Điều này cho thấy h quá lớn hoặc phương trình cứng.
- Kết quả thay đổi nhiều khi n thay đổi.
- Tràn số hoặc giá trị không xác định xuất hiện giữa bảng.
Giới hạn của RK4 với bước cố định
- Với phương trình cứng, chẳng hạn các phương trình có tốc độ phân rã cách xa nhau, giới hạn ổn định buộc h phải rất nhỏ. RK4 với bước cố định khi đó cần rất nhiều bước hoặc thất bại, và thường một phương pháp ẩn là lựa chọn tốt hơn.
- Nếu F có điểm kỳ dị trong khoảng, chẳng hạn phép chia cho x tại x = 0 hoặc một số hạng như \(1/(x-1)\), phương pháp không xử lý được. Kết quả gần điểm kỳ dị không có ý nghĩa, vì vậy hãy tránh nó hoặc chia khoảng ra.
- Bước nhảy cố định. Phương pháp không tự điều chỉnh ở những vùng nghiệm thay đổi nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Tôi có thể tích phân ngược không? Có — đặt xn nhỏ hơn x0 thì bước nhảy h trở thành số âm, tích phân từ x0 lùi về xn.
Vì sao kết quả sai khi chia ít bước? Độ chính xác của RK4 phụ thuộc vào bước nhảy nhỏ. Hãy tăng n cho đến khi các kết quả liên tiếp không còn thay đổi.
F có thể chứa những hàm nào? + - * / ^, dấu ngoặc, và sin, cos, tan, asin, acos, atan, sinh, cosh, tanh, exp, log/ln, log10, sqrt, abs, cùng các hằng số pi và e.