Công cụ này làm gì?
Công cụ giải số một phương trình vi phân thường cấp hai viết dưới dạng \(y'' = F(x, y, y')\) trên khoảng [x0, xn], sử dụng phương pháp Runge-Kutta bậc hai (sơ đồ RK2 điểm giữa, hay còn gọi là Euler cải tiến). Bạn nhập vế phải F như một biểu thức theo x, y và p (với p đại diện cho y'), các giá trị đầu y(x0) và y'(x0), hai đầu mút của khoảng và số bước cần chia. Kết quả là một bảng các giá trị (x, y, y') tiến dần qua toàn bộ khoảng. Đây thuần túy là giải tích số, nên kết quả áp dụng như nhau ở bất cứ đâu.
Cách sử dụng
Hãy nhập hàm cưỡng bức F theo x, y và p, chẳng hạn -4*p-4*y cho phương trình \(y'' = -4y' - 4y\). Công cụ hỗ trợ các phép toán + - * / ^ (hoặc **) cùng các hàm sin, cos, tan, exp, log, ln, sqrt, abs, pow và các hằng số pi, e. Thiết lập x0, các giá trị đầu y0 và y'0 = p0, điểm cuối xn, rồi chọn số khoảng con n. Càng nhiều bước thì bước nhảy \(h = (x_n - x_0)/n\) càng nhỏ và sai số càng thấp (sai số toàn cục là \(O(h^2)\)).
Giải thích công thức
Phương trình trước hết được đưa về hệ cấp một bằng cách đặt p = y', ta được $$\begin{cases} y' = p \\ p' = F(x, y, p) \end{cases}$$ Mỗi bước RK2 lấy mẫu độ dốc tại điểm đầu và tại điểm giữa rồi kết hợp lại: \(j_1 = h\cdot F(x,y,p)\), \(k_1 = h\cdot p\), sau đó \(j_2\) và \(k_2\) được tính tại điểm giữa và dùng để cập nhật p cùng y. Sai số cắt cụt cục bộ mỗi bước là \(O(h^3)\).
Ví dụ minh họa
Với F = -4*p-4*y, x0 = 0, y0 = 0, p0 = 1, xn = 1, n = 50, bước nhảy là \(h = 0.02\). Bước đầu tiên cho \(y_1 = 0.0192\) và \(p_1 = 0.9224\). Lặp đến x = 1 ta thu được \(y(1) \approx 0.13533\) và \(y'(1) \approx -0.13533\), khớp với nghiệm chính xác \(y = x\cdot e^{-2x}\) mà tại x = 1 có giá trị \(e^{-2} = 0.135335\).
Tính toán RK2 từng bước bằng tay
Viết lại phương trình vi phân bậc hai \(y''=F(x,y,y')\) thành hệ phương trình bậc nhất bằng cách đặt \(p=y'\): \(y'=p\) và \(p'=F(x,y,p)\). Sau đó, phương pháp RK2 điểm giữa cập nhật đồng thời cả hai ẩn số.
- Tính bước nhảy: \(h=\dfrac{x_n-x_0}{n}\). Bắt đầu từ \(x=x_0,\ y=y_0,\ p=p_0\).
- Tính gia số độ dốc tại điểm đầu: \(j_1=h\,F(x,y,p)\).
- Tính gia số vị trí tại điểm đầu: \(k_1=h\,p\).
- Tính gia số độ dốc tại điểm giữa: \(j_2=h\,F\left(x+\tfrac{h}{2},\ y+\tfrac{k_1}{2},\ p+\tfrac{j_1}{2}\right)\).
- Tính gia số vị trí tại điểm giữa: \(k_2=h\left(p+\tfrac{j_1}{2}\right)\).
- Cập nhật: \(p_{new}=p+j_2\), \(y_{new}=y+k_2\), \(x_{new}=x+h\).
- Lặp lại các bước 2–6 tổng cộng \(n\) lần, ghi lại \((x,y,p)\) sau mỗi lần lặp.
Bước đầu tiên của một ví dụ: \(F=-4p-4y\), \(x_0=0\), \(y_0=0\), \(p_0=1\), \(h=0.02\).
- \(j_1=0.02\cdot(-4\cdot1-4\cdot0)=0.02\cdot(-4)=-0.08\)
- \(k_1=0.02\cdot1=0.02\)
- Trạng thái điểm giữa: \(x=0.01,\ y=0+0.01=0.01,\ p=1-0.04=0.96\)
- \(j_2=0.02\cdot(-4\cdot0.96-4\cdot0.01)=0.02\cdot(-3.88)=-0.0776\)
- \(k_2=0.02\cdot0.96=0.0192\)
- \(p_1=1+(-0.0776)=0.9224\)
- \(y_1=0+0.0192=0.0192\)
- \(x_1=0.02\)
Kết quả này tái tạo \(y_1=0.0192\) và \(p_1=0.9224\). Nghiệm chính xác \(y=xe^{-2x}\) cho \(y(0.02)\approx0.019215\), vì vậy bước đầu tiên đã khá gần.
Ảnh hưởng của số bước đến độ chính xác
Bài toán thử: \(y''=-4y'-4y\), \(y(0)=0\), \(y'(0)=1\) trên \([0,1]\). Nghiệm chính xác là \(y=xe^{-2x}\), nên \(y(1)=e^{-2}\approx0.135335\). Với bài toán tuyến tính này, kết quả RK2 điểm giữa có dạng đóng: với \(h=1/n\), \(y(1)=(1-2h+2h^2)^{\,n-1}(1-2h)\). Các giá trị dưới đây được tính từ công thức đó.
| Số bước n | Kích thước bước h | RK2 y(1) | Sai số tuyệt đối |
|---|---|---|---|
| 5 | 0.2 | 0.128288 | 0.007047 |
| 10 | 0.1 | 0.134096 | 0.001240 |
| 25 | 0.04 | 0.135171 | 0.000164 |
| 50 | 0.02 | 0.135297 | 0.0000383 |
| 100 | 0.01 | 0.135326 | 0.0000093 |
RK2 là phương pháp bậc hai, nên sai số toàn cục tỉ lệ với \(h^2\). Tăng gấp đôi n làm sai số giảm khoảng 4 lần: từ n=25 lên 50 tỉ số khoảng 4.3, và từ n=50 lên 100 khoảng 4.1. Ở các bước thô (n=5 đến 10), tỉ số lớn hơn, khoảng 5.7, vì chưa đạt đến vùng tiệm cận.
Định nghĩa & Thuật ngữ
- Phương trình vi phân bậc hai
- Phương trình vi phân có đạo hàm cao nhất là đạo hàm bậc hai, được viết ở đây là \(y''=F(x,y,y')\).
- Điều kiện ban đầu
- Các giá trị \(y(x_0)=y_0\) và \(y'(x_0)=p_0\) tại điểm xuất phát. Phương trình bậc hai cần hai điều kiện như vậy.
- p = y'
- Biến phụ cho đạo hàm bậc nhất. Nó biến một phương trình bậc hai thành hai phương trình bậc nhất: \(y'=p\) và \(p'=F(x,y,p)\).
- Bước nhảy h
- Khoảng cách giữa các điểm được tính, \(h=(x_n-x_0)/n\). h nhỏ hơn cho độ chính xác cao hơn nhưng cần nhiều bước hơn.
- RK2 điểm giữa (Euler cải tiến)
- Phương pháp Runge-Kutta hai giai đoạn. Nó ước lượng độ dốc tại đầu bước, dùng chúng để đi đến điểm giữa, rồi áp dụng độ dốc tại điểm giữa cho toàn bộ bước.
- j1, j2, k1, k2
- Các gia số của một bước. j1 và j2 là thay đổi của p (tại đầu và điểm giữa). k1 và k2 là thay đổi của y (tại đầu và điểm giữa). Cập nhật cuối cùng dùng j2 và k2.
- Sai số cắt cục bộ O(h³)
- Sai số phát sinh trong một bước đơn, tỉ lệ với \(h^3\).
- Sai số toàn cục O(h²)
- Sai số tích lũy trên toàn khoảng, tỉ lệ với \(h^2\), vì khoảng \(1/h\) bước mỗi bước cộng thêm sai số \(O(h^3)\).
- Bài toán giá trị ban đầu
- Một phương trình vi phân cùng với điều kiện ban đầu để chọn ra một nghiệm cụ thể.
- Độ cứng / ổn định
- Với các phương trình có thành phần phân rã nhanh, một phương pháp hiển như RK2 cần h đủ nhỏ để giữ ổn định. Nếu h quá lớn, nghiệm số có thể dao động hoặc phân kỳ ngay cả khi nghiệm thật đang suy giảm. Trong trường hợp này, hãy giảm h hoặc dùng phương pháp ẩn.
Câu hỏi thường gặp
Đây là RK2 hay RK4? Đây là Runge-Kutta bậc hai (quy tắc điểm giữa), không phải phương pháp bậc bốn cổ điển, nên độ chính xác toàn cục chỉ ở bậc hai.
xn có thể nhỏ hơn x0 không? Có. Khi đó bước nhảy đơn giản trở thành số âm và phép tích phân tiến hành ngược lại — điều này hoàn toàn hợp lệ về mặt toán học.
Vì sao tôi nhận được một dòng báo lỗi? Các sự cố khi tính toán như chia cho 0, lấy log của số không dương hoặc lấy căn bậc hai của số âm bên trong F sẽ dừng phép tích phân và báo cho bạn biết vị trí xảy ra.