Số sóng là gì?
Số sóng cho biết có bao nhiêu chu kỳ sóng xảy ra trên một đơn vị khoảng cách. Nó chính là phiên bản "không gian" của tần số: nếu tần số đếm số chu kỳ trong mỗi giây, thì số sóng đếm số chu kỳ (hoặc số radian) trên mỗi mét. Có hai quy ước thường gặp. Các nhà vật lý thường dùng số sóng góc \(k = 2\pi/\lambda\), tính bằng radian trên mét, đại lượng xuất hiện trực tiếp trong các phương trình sóng như \(e^{i(kx - \omega t)}\). Trong khi đó, các nhà quang phổ học lại ưa chuộng số sóng quang phổ \(\tilde{\nu} = 1/\lambda\), tức số sóng đơn thuần trên một đơn vị chiều dài, và hầu như luôn được ghi bằng nghịch đảo centimét (cm⁻¹).
Cách sử dụng máy tính này
Trước hết, hãy chọn quy ước bạn cần — số sóng góc hay quang phổ — rồi nhập bước sóng và chọn đơn vị tương ứng (nm, µm, mm, cm hoặc m). Công cụ sẽ quy đổi bước sóng về mét, áp dụng công thức đã chọn, và xuất kết quả số sóng theo cả đơn vị trên mét lẫn trên centimét, để bạn có thể dùng ngay cho công việc vật lý hoặc quang phổ.
Giải thích công thức
Với dạng góc, $$k = \frac{2\pi}{\lambda}.$$ Hệ số \(2\pi\) chuyển một chu kỳ trọn vẹn thành radian, nên một bước sóng tương ứng với \(2\pi\) radian về pha. Với dạng quang phổ, $$\tilde{\nu} = \frac{1}{\lambda}$$ chỉ đơn giản là lấy nghịch đảo của bước sóng. Để biểu diễn theo cm⁻¹, ta chia giá trị trên mét cho 100 (vì 1 m = 100 cm).
Ví dụ minh họa
Ánh sáng màu lục có bước sóng 500 nm \(= 5\times10^{-7}\) m. Số sóng góc là $$k = \frac{2\pi}{5\times10^{-7}} \approx 1{,}2566\times10^{7}\ \text{rad/m}.$$ Số sóng quang phổ là $$\tilde{\nu} = \frac{1}{5\times10^{-7}} = 2{.}000{.}000\ \text{m}^{-1} = 20{.}000\ \text{cm}^{-1}.$$
Bước sóng điển hình và số sóng theo vùng phổ
Số sóng phổ học \(\tilde{\nu} = 1/\lambda\), thường được ghi theo cm⁻¹. Số sóng góc là \(k = 2\pi/\lambda\), tính bằng rad/m. Ranh giới các vùng khác nhau đôi chút giữa các sách giáo khoa, nên hãy coi các giới hạn dưới đây là giá trị quy ước. Tất cả các giá trị đều giả định bước sóng trong chân không.
| Vùng | Khoảng bước sóng | Khoảng số sóng (cm⁻¹) | λ đại diện | k đại diện (rad/m) |
|---|---|---|---|---|
| Tử ngoại (UV) | 200–400 nm | 50,000 – 25,000 | 300 nm | ≈ 2.094 × 10⁷ |
| Khả kiến | 400–700 nm | 25,000 – 14,286 | 500 nm | ≈ 1.257 × 10⁷ |
| Cận hồng ngoại | 0.7–2.5 µm | 14,286 – 4,000 | 1 µm | ≈ 6.283 × 10⁶ |
| Trung hồng ngoại | 2.5–25 µm | 4,000 – 400 | 10 µm | ≈ 6.283 × 10⁵ |
| Viễn hồng ngoại | 25–1000 µm | 400 – 10 | 100 µm | ≈ 6.283 × 10⁴ |
Chuyển đổi nhanh từ bước sóng sang số sóng
Công thức tắt: \(\tilde{\nu}\,(\text{cm}^{-1}) = \dfrac{10{,}000}{\lambda\,(\mu\text{m})} = \dfrac{10^{7}}{\lambda\,(\text{nm})}\). Để tính số sóng góc, nhân số sóng tính theo m⁻¹ (cm⁻¹ × 100) với 2π.
| Bước sóng | Số sóng phổ học ν̃ (cm⁻¹) | Số sóng góc k (rad/m) |
|---|---|---|
| 250 nm | 40,000 | ≈ 2.513 × 10⁷ |
| 500 nm | 20,000 | ≈ 1.257 × 10⁷ |
| 632.8 nm (laser HeNe) | ≈ 15,803 | ≈ 9.929 × 10⁶ |
| 1064 nm (laser Nd:YAG) | ≈ 9,398 | ≈ 5.905 × 10⁶ |
| 1550 nm (viễn thông) | ≈ 6,452 | ≈ 4.054 × 10⁶ |
| 10.6 µm (laser CO₂) | ≈ 943 | ≈ 5.93 × 10⁵ |
Kiểm tra mẫu với 500 nm: \(\tilde{\nu} = 10^{7}/500 = 20{,}000\ \text{cm}^{-1} = 2\times10^{6}\ \text{m}^{-1}\), do đó \(k = 2\pi \times 2\times10^{6} \approx 1.257\times10^{7}\ \text{rad/m}\).
Diễn giải kết quả của bạn
- Số sóng càng lớn thì bước sóng càng ngắn. Số sóng tỉ lệ nghịch với bước sóng, và năng lượng photon tỉ lệ thuận với số sóng: \(E = hc\,\tilde{\nu}\). Nói đại khái, 10,000 cm⁻¹ tương ứng khoảng 1.24 eV, và 1 eV ≈ 8065.5 cm⁻¹.
- k so với ν̃. Số sóng góc k tính bằng rad/m và đếm số radian pha trên mỗi mét. Số sóng phổ học ν̃ đếm số chu kỳ đầy đủ trên mỗi đơn vị độ dài và không có thừa số 2π. Do đó \(k = 2\pi\,\tilde{\nu}\), với ν̃ biểu diễn theo m⁻¹ (nhân cm⁻¹ với 100).
- Quang phổ hồng ngoại. Trong phân tích hồng ngoại trung, vùng nhóm chức (khoảng 1500–4000 cm⁻¹) thể hiện các dao động co giãn đặc trưng như O–H, N–H, C–H và C=O. Vùng dấu vân tay (khoảng 400–1500 cm⁻¹) có các dao động uốn và dao động khung phức tạp, đặc trưng riêng cho từng phân tử.
- Môi trường có ý nghĩa. Các giá trị trên dùng bước sóng trong chân không. Trong một môi trường có chiết suất n, bước sóng trở thành \(\lambda/n\) và số sóng của sóng trong môi trường đó trở thành \(n\,\tilde{\nu}_{\text{vac}}\). Tần số không thay đổi. Các bảng phổ học thường ghi số sóng trong chân không, mặc dù một số dữ liệu cũ được đưa ra cho không khí, nơi n ≈ 1.0003.
Câu hỏi thường gặp
Nên dùng quy ước nào? Dùng số sóng góc (\(2\pi/\lambda\)) cho vật lý sóng và các hệ thức tán sắc; dùng số sóng quang phổ (\(1/\lambda\)) cho phổ hồng ngoại (IR), Raman và quang học được ghi bằng cm⁻¹.
Vì sao cm⁻¹ lại phổ biến đến vậy? Các dải hấp thụ trong quang phổ hồng ngoại thường nằm trong khoảng tiện lợi 400–4000 cm⁻¹, khiến nghịch đảo centimét trở thành đơn vị tự nhiên nhất.
Số sóng liên hệ với năng lượng như thế nào? Năng lượng photon tỉ lệ thuận với số sóng: \(E = h\cdot c\cdot\tilde{\nu}\), nên số sóng càng lớn thì photon càng có năng lượng cao.