Công cụ này cho bạn biết điều gì
Bạn nhập nhiệt độ không khí và tốc độ gió, công cụ trả về ba thứ: wind chill — tức nhiệt độ mà không khí lặng gió phải đạt tới thì da trần của bạn mới mất nhiệt nhanh tương đương — hiển thị cùng lúc bằng °C, °F và K; mức mất nhiệt tương đương qua da trần, tính bằng watt trên mét vuông; và khi trời đủ lạnh để đáng lo, vùng da hở chịu được bao lâu trước khi bị bỏng lạnh (frostbite).
Người ta cần đến nó khi con số trên nhiệt kế chưa nói hết câu chuyện: đứa trẻ đi bộ tới trường có cần bịt kín mặt không, buổi chạy sáng nay có an toàn không, một tổ thi công ngoài trời trống trải làm được bao lâu. Dòng cảnh báo bỏng lạnh mới là thứ phần lớn người dùng thật sự tìm kiếm.
Lưu ý về phạm vi: công thức ở đây là chuẩn của Cơ quan Thời tiết Quốc gia Hoa Kỳ (US National Weather Service), được xây dựng cho khí hậu ôn đới lạnh Bắc Mỹ. Ở Việt Nam, mức nhiệt nằm trong khoảng chấp nhận của công cụ (tối đa 10 °C) chỉ xuất hiện vào các đợt rét đậm rét hại ở miền Bắc và vùng núi cao như Sa Pa, Mẫu Sơn, Fansipan, Đồng Văn. Còn lại, đây là công cụ hữu ích khi bạn đi du lịch, du học hoặc làm việc ở xứ lạnh và đọc dự báo thời tiết nước ngoài.
Cách hiểu các ô nhập liệu
Chỉ hai con số và hai ô chọn đơn vị. Cả hai số liệu nên mô tả cùng một thời điểm và cùng một địa điểm — một trang dự báo thời tiết, bản tin METAR của sân bay hoặc trạm thời tiết gia đình đều cho bạn đủ cả hai.
| Thông số | Lấy số ở đâu | Khoảng hợp lý |
|---|---|---|
| Tốc độ gió | Gió duy trì, không phải gió giật — các bản dự báo mặc định công bố tốc độ gió duy trì. | Từ 0 đến khoảng 100 km/h (60 mph) là đã bao trùm gần hết thời tiết thực tế. Không có giới hạn trên. |
| Đơn vị tốc độ gió | Tùy nguồn bạn đọc: mph, km/h, hải lý/giờ (knot — dùng trong hàng hải, hàng không) hoặc m/s. | Chỉ đổi đơn vị, không ảnh hưởng gì khác. |
| Nhiệt độ không khí | Nhiệt độ không khí trong bóng râm — không phải nhiệt kế phơi nắng, và cũng không phải con số "cảm giác như", vì như vậy là tính hai lần tác động của gió. | Chỉ chấp nhận từ −50 °F đến 50 °F: tức −45,6 °C đến 10 °C, hoặc 227,6 K đến 283,15 K. |
| Đơn vị nhiệt độ | Tùy bạn chọn. Nó quyết định thang nào được in ra trước — và con số bạn gõ sẽ bị đối chiếu với khoảng cho phép ở trên theo cách nào. | — |
Tốc độ gió phải bằng 0 hoặc dương; để trống ô này thì bị từ chối thẳng, và điều đó khác hẳn với việc nhập 0. Số 0 nhập rõ ràng vẫn được chấp nhận và vẫn cho ra kết quả.
Các công thức
Dù bạn gõ đơn vị nào, mọi phép tính bên trong đều quy về độ F và dặm/giờ. Wind chill dùng phương trình năm 2001 của Cơ quan Thời tiết Quốc gia Hoa Kỳ, với \(T_F\) = nhiệt độ không khí tính bằng °F và \(V\) = tốc độ gió tính bằng mph:
$$T_{\text{wc}} = 35.74 + 0.6215\,T_F - 35.75\,V^{0.16} + 0.4275\,T_F\,V^{0.16}$$Con số °C và K là kết quả quy đổi từ chính giá trị chưa làm tròn đó, mỗi thang được làm tròn về số nguyên một cách độc lập.
Dòng mất nhiệt lại dựa trên một chỉ số cũ hơn nhiều (Siple–Passel, 1945), với \(v\) = tốc độ gió tính bằng m/s và \(T_C\) = nhiệt độ không khí tính bằng °C, so với nhiệt độ da giả định là 33 °C:
$$H = \left(11.6222\sqrt{v} + 12.1452 - 1.16222\,v\right)\times\left(33 - T_C\right)$$Dòng bỏng lạnh dùng các mức nguy cơ theo wind chill do Bộ Môi trường và Biến đổi Khí hậu Canada (ECCC) công bố, áp vào wind chill đã làm tròn tới °C nguyên: −28 đến −39 nguy cơ cao, da hở có thể đóng băng trong 10 đến 30 phút; −40 đến −47 nguy cơ rất cao, 5 đến 10 phút; −48 đến −54 nguy cơ nghiêm trọng, 2 đến 5 phút; −55 trở xuống nguy cơ cực kỳ cao, chưa đến 2 phút. Từ −10 đến −27 là nguy cơ vừa, ấm hơn nữa là nguy cơ thấp, nên không hiện thời gian đóng băng.
Ví dụ tính tay: gió 25 km/h ở −15 °C
Một buổi sáng mùa đông lạnh và lộng gió. Đổi đơn vị trước:
$$T_F = -15 \times 1.8 + 32 = 5\,{}^\circ\text{F}$$ $$V = 25 \times 0.621371 = 15.5343\ \text{mph} \qquad v = \frac{15.5343}{2.236936} = 6.9444\ \text{m/s}$$Nâng tốc độ gió lên lũy thừa 0,16 rồi thay vào phương trình wind chill:
$$V^{0.16} = 15.5343^{\,0.16} = 1.550981$$ $$T_{\text{wc}} = 35.74 + 3.1075 - 55.4476 + 3.3152 = -13.2849\,{}^\circ\text{F}$$Lấy đúng con số chưa làm tròn đó đổi sang hai thang còn lại, làm tròn riêng từng thang:
$$\frac{-13.2849 - 32}{1.8} = -25.1583\,{}^\circ\text{C} \qquad -25.1583 + 273.15 = 247.9917\ \text{K}$$Vậy cảm giác như −25 °C, tức −13 °F, hay 248 K. Giờ đến mức mất nhiệt, lần này do nhiệt độ không khí −15 °C quyết định:
$$H = \left(11.6222 \times 2.63523 + 12.1452 - 1.16222 \times 6.9444\right) \times 48$$ $$H = 34.7014 \times 48 = 1665.67 \rightarrow 1{,}666\ \text{W/m}^2$$Cuối cùng là bỏng lạnh: wind chill làm tròn −25 °C nằm trong mức vừa của Canada (−10 đến −27), nên không hiện thời gian đóng băng. Lạnh thêm 3 độ, ở −28 °C, kết quả sẽ chuyển sang nguy cơ cao: da hở có thể đóng băng trong 10 đến 30 phút.
Những quy tắc dễ khiến bạn bất ngờ
Gió nhẹ cho ra "wind chill" ấm hơn cả không khí. Phương trình chỉ được kiểm định với gió từ khoảng 3 mph (5 km/h) trở lên, và bên dưới ngưỡng đó không có chốt chặn nào. Ở 0 km/h và 10 °C, công cụ báo wind chill 19 °C; ở 0 km/h và −45 °C, nó báo −15 °C, tức ấm hơn không khí tới ba mươi độ. Dưới khoảng 5 km/h, hãy bỏ qua con số wind chill và dùng thẳng nhiệt độ không khí.
Khoảng nhiệt độ được chấp nhận cố định theo thang °F, nên cùng một dãy chữ số có thể được nhận hoặc bị từ chối tùy đơn vị bạn chọn. Giới hạn là −50 °F đến 50 °F, tính cả hai đầu. Nhập 10 ở đơn vị °C thì đúng bằng 50 °F và được chấp nhận; nhập 10.1 ở đơn vị °C thì thành 50,18 °F và bị từ chối — trong khi 10.1 ở đơn vị °F lại lọt qua dễ dàng. Nếu một nhiệt độ mùa đông rất hợp lý bị từ chối, hãy kiểm tra ô chọn đơn vị trước khi nghi ngờ chữ số mình gõ.
Mất nhiệt bám theo nhiệt độ không khí chứ không theo wind chill — và nó còn giảm khi bão nổi. Thành phần gió trong công thức đạt đỉnh ở 25 m/s (90 km/h, 56 mph) rồi đi xuống. Ở −20 °C, gió 90 km/h cho 2.184 W/m², nhưng 160 km/h chỉ còn 2.013 W/m²; vượt quá khoảng 430 km/h thì giá trị thành âm. Thời tiết thật không bao giờ chạm tới nhánh bên kia của đường cong này, nhưng con số watt không phải là bảng xếp hạng kiểu "gió càng mạnh càng tệ".
Diễn giải kết quả chỉ số giảm sức gió của bạn
Con số thực sự có ý nghĩa gì
Chỉ số giảm sức gió là nhiệt độ tương đương trong không khí yên tĩnh: nhiệt độ mà, chỉ với một cơn gió đi bộ nhẹ 3 dặm/giờ (5 km/h), sẽ làm mất nhiệt từ da trần của con người với tốc độ bằng nhau như kết hợp nhiệt độ và sức gió thực tế của bạn. Đây là một chỉ số sinh lý, không phải là một phép đo. Ba hệ quả sau đây:
- Không có nhiệt kế nào sẽ bao giờ đọc được giá trị chỉ số giảm sức gió. Không khí vẫn ở nhiệt độ bạn nhập vào.
- Chỉ số giảm sức gió không tác động lên các vật thể. Ống nước, khối động cơ, phương tiện đỗ và chất lỏng được lưu trữ không thể bị làm lạnh dưới nhiệt độ không khí thực tế bởi gió — gió chỉ làm cho chúng đạt đến nhiệt độ không khí đó nhanh hơn.
- Nó được định nghĩa cho khuôn mặt không che chắn. Da mặc quần áo, da ướt, hoặc da phía sau một chướng ngại gió trải nghiệm điều gì đó khá khác biệt.
Ngưỡng mối nguy hiểm chính thức
Ở Hoa Kỳ, Dịch vụ Thời tiết Quốc gia (NWS) trong lịch sử đã phát hành Cảnh báo Chỉ số giảm sức gió và Cảnh báo Chỉ số giảm sức gió, với các giá trị kích hoạt được đặt cục bộ bởi mỗi Văn phòng Dự báo Thời tiết — thường nằm trong khoảng khoảng −15 °F đến −25 °F chỉ số giảm sức gió cho một cảnh báo và khoảng −25 °F đến −35 °F hoặc lạnh hơn cho một cảnh báo, với các ngưỡng cao hơn nhiều (ít lạnh hơn) ở các tiểu bang phía nam. Theo các thay đổi đơn giản hóa mối nguy hiểm NWS được giới thiệu cho mùa đông 2024–25, các sản phẩm này được đổi tên thành Cảnh báo Thời tiết Lạnh và Cảnh báo/Cảnh báo Lạnh Cực kỳ; các ngưỡng được đặt cục bộ cơ bản vẫn thay đổi theo khu vực, vì vậy hãy luôn kiểm tra văn phòng địa phương của bạn thay vì giả định một con số toàn quốc.
Môi trường và Thay đổi Khí hậu Canada công bố các dải rủi ro chỉ số giảm sức gió cố định tính bằng °C:
| Chỉ số giảm sức gió (°C) | Dải mối nguy hiểm Canada |
|---|---|
| 0 đến −9 | Nguy cơ thấp: hơi khó chịu hơn |
| −10 đến −27 | Nguy cơ vừa: khó chịu; có thể bị bỏng lạnh và hạ thân nhiệt nếu ở ngoài trời lâu mà không giữ ấm đầy đủ |
| −28 đến −39 | Nguy cơ cao: da hở có thể đóng băng trong 10 đến 30 phút |
| −40 đến −47 | Nguy cơ rất cao: da hở có thể đóng băng trong 5 đến 10 phút |
| −48 đến −54 | Nguy cơ nghiêm trọng: da hở có thể đóng băng trong 2 đến 5 phút |
| −55 và lạnh hơn | Nguy cơ cực kỳ cao: da hở có thể đóng băng trong chưa đến 2 phút |
Các quốc gia khác sử dụng các chỉ số riêng của họ — Australia và phần lớn Châu Âu thường ưa thích nhiệt độ biểu kiến hoặc UTCI thay thế — vì vậy một con số chỉ số giảm sức gió một mình không phải là một tiêu chuẩn mối nguy hiểm quốc tế.
Đọc thời gian bỏng lạnh
Dòng bỏng lạnh là mức nguy cơ của ECCC ứng với wind chill của bạn. Thời gian đóng băng mô tả da trần, khô của người lớn khỏe mạnh — thực tế là má, mũi, tai và ngón tay. Khi gió mạnh liên tục trên 50 km/h, bỏng lạnh có thể xảy ra nhanh hơn mức nêu; da ướt đóng băng nhanh hơn, còn trẻ em, người cao tuổi, người dùng một số loại thuốc và người kém tuần hoàn có ít thời gian hơn. Hãy coi đây là mốc để lên kế hoạch, không phải đồng hồ đếm ngược.
Đọc đầu ra tổn thất nhiệt Siple–Passel
Con số tổn thất nhiệt là chỉ số chỉ số giảm sức gió Siple–Passel cổ điển, ước tính thông lượng nhiệt từ một bề mặt được duy trì ở 33 °C. Công cụ hiển thị nó bằng W/m². Như một chỉ số, cách đọc thông thường là:
| Giá trị chỉ số (W/m²) | Nhãn mô tả |
|---|---|
| dưới 1400 | Mát mẻ |
| 1400–2000 | Rất lạnh |
| trên 2000 | Buốt giá; vùng da hở có thể bị đóng băng |
Đây là các mô tả chỉ số, không phải các danh mục y tế, và không phải là dự đoán về bất kỳ cá nhân nào. Cũng lưu ý rằng các bảng gốc 1945 của Siple và Passel được công bố trong kcal/m²/h, vì vậy các con số ngưỡng lịch sử được trích dẫn trong đơn vị đó sẽ không xếp hàng bằng số với màn hình W/m² (1 kcal/m²/h ≈ 1.163 W/m²).
Phần này là thông tin chung về cách định nghĩa một chỉ số thời tiết và không phải là lời khuyên chuyên môn, y tế hoặc an toàn; cho các quyết định tiếp xúc lạnh, hãy tuân theo dịch vụ thời tiết quốc gia của bạn và hướng dẫn khẩn cấp địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ba con số °C, °F và K quy đổi qua lại không khớp chính xác?
Cả ba đều xuất phát từ một kết quả chưa làm tròn duy nhất, rồi mỗi thang được làm tròn về số nguyên một cách độc lập. Gần ranh giới làm tròn, ba thang "nhảy số" ở những tốc độ gió hơi lệch nhau, nên con số in ra có thể chênh một độ so với khi bạn tự quy đổi bằng tay. Cả ba đều là cách làm tròn đúng của cùng một giá trị gốc.
Nên nhập tốc độ gió giật hay gió duy trì?
Gió duy trì. Wind chill mô tả quá trình mất nhiệt đều đặn trong nhiều phút phơi ra ngoài trời, còn gió giật chỉ diễn ra thoáng qua. Nhập số gió giật sẽ cho bạn giới hạn xấu nhất, nhưng chỉ số này vốn được xây dựng cho giá trị gió duy trì.
Vì sao công cụ từ chối nhiệt độ trên 10 °C?
Phương trình chỉ được định nghĩa đến 50 °F (10 °C). Cao hơn mức đó, gió làm mát cơ thể chủ yếu bằng bay hơi mồ hôi chứ không theo cơ chế được mô hình hóa ở đây, nên công cụ chọn cách từ chối thay vì in ra một con số gây hiểu lầm. Đây cũng là lý do wind chill gần như không dùng được cho phần lớn thời tiết Việt Nam — với nắng nóng, bạn cần chỉ số nhiệt (heat index) chứ không phải wind chill.
Thời gian bỏng lạnh có đúng với riêng tôi không?
Không hẳn. Nó mô tả vùng da trần, khô ráo của một người lớn trung bình — má, mũi và tai. Da ướt đóng băng nhanh hơn; trẻ em, người cao tuổi và người có tuần hoàn máu kém có ít biên an toàn hơn nhiều. Hãy dùng nó để quyết định cần che chắn những gì, đừng coi là quỹ thời gian được phép tiêu.
Vì sao đổi đơn vị ở ô thả xuống mà kết quả không đổi?
Các đơn vị đã được quy đổi trước khi mọi phép tính bắt đầu. Ở −20 °C, gió 36 km/h, 10 m/s và 19,44 knot đều cho ra cùng −34 °C và 1.976 W/m². Ô chọn đơn vị nhiệt độ chỉ quyết định thang nào được nêu trước ở dòng kết quả chính.
Nguồn tham khảo
- National Weather Service (NOAA) — Wind Chill Chart and formula, effective 1 November 2001
- National Weather Service, El Paso WFO — Wind Chill calculation (°F/mph formula and W/m² heat-loss formula)
- Environment and Climate Change Canada — Wind chill and the Wind Chill Index (risk levels and freeze times)
Xem thêm: Máy Tính Wind Chill (Nhiệt Độ Cảm Nhận) — chỉ tính nhiệt độ cảm nhận, theo °F hoặc °C.