Hardy-Weinberg dengesi nedir?
Hardy-Weinberg ilkesi, evrim geçirmeyen bir popülasyonu tanımlar; yani alel ve genotip frekanslarının nesilden nesile sabit kaldığı bir durumu. İki aleli olan bir gen için baskın alelin frekansı p, çekinik alelin frekansı ise q ile gösterilir. Yalnızca bu iki alel bulunduğundan toplamları bire eşit olmak zorundadır: \(p + q = 1\). Bu denge ancak seçilim, mutasyon, göç ve genetik sürüklenme yoksa ve eşleşme rastgele gerçekleşiyorsa korunur.
Hesaplayıcı nasıl kullanılır?
Baskın alel frekansını (\(p\)) mı yoksa çekinik alel frekansını (\(q\)) mı bildiğinizi seçin, ardından 0 ile 1 arasında bir değer girin. Hesaplayıcı, eksik alel frekansını ve beklenen üç genotip frekansını bulur: homozigot baskın (\(p^2\)), heterozigot (\(2pq\)) ve homozigot çekinik (\(q^2\)). Her biri hem oran hem de popülasyona göre yüzde olarak gösterilir.
Formülün açıklaması
\((p + q)^2 = 1\) binomunu açtığınızda $$p^2 + 2pq + q^2 = 1$$ elde edilir. Her terim bir genotip frekansını ifade eder: \(p^2\) iki baskın alel taşıyan bireylerin oranı, \(q^2\) iki çekinik alel taşıyanların oranı, \(2pq\) ise heterozigotların oranıdır. Çoğu zaman elinizde \(q^2\) (gözle görülen çekinik fenotip, örneğin etkilenmiş bir birey) bulunur; buradan geriye doğru hesaplama yaparak \(q = \sqrt{q^2}\) ve ardından \(p = 1 - q\) bulunur.
Örnek hesaplama
Çekinik alel frekansı \(q = 0{,}3\) olsun. Bu durumda \(p = 1 - 0{,}3 = 0{,}7\) olur. Genotip frekansları şöyledir: \(p^2 = 0{,}49\) (%49 homozigot baskın), $$2pq = 2 \times 0{,}7 \times 0{,}3 = 0{,}42$$ (%42 heterozigot) ve \(q^2 = 0{,}09\) (%9 homozigot çekinik). Bunların toplamı $$0{,}49 + 0{,}42 + 0{,}09 = 1{,}00$$ olup popülasyonun dengede olduğunu doğrular.
Farklı Allel Frekanslarında Genotip Frekansları
Hardy-Weinberg dengesi altında, q çekinik allelin frekansı ve p = 1 − q olmak üzere, beklenen genotip frekansları \(p^2\) (homozigot baskın), \(2pq\) (heterozigot) ve \(q^2\) (homozigot çekinik) şeklindedir. Tablo altı durumu göstermektedir.
| q | p | p² (AA) | 2pq (Aa) | q² (aa) | Toplam |
|---|---|---|---|---|---|
| 0.01 | 0.99 | 0.9801 (98.01%) | 0.0198 (1.98%) | 0.0001 (0.01%) | 1 |
| 0.1 | 0.9 | 0.81 (81%) | 0.18 (18%) | 0.01 (1%) | 1 |
| 0.3 | 0.7 | 0.49 (49%) | 0.42 (42%) | 0.09 (9%) | 1 |
| 0.5 | 0.5 | 0.25 (25%) | 0.50 (50%) | 0.25 (25%) | 1 |
| 0.7 | 0.3 | 0.09 (9%) | 0.42 (42%) | 0.49 (49%) | 1 |
| 0.9 | 0.1 | 0.01 (1%) | 0.18 (18%) | 0.81 (81%) | 1 |
- Heterozigot frekansı \(2pq\), p = q = 0.5 olduğunda 0.5 ile maksimum değerine ulaşır. Bu değer simetriktir: q = 0.3 ve q = 0.7 değerlerindeki değerler aynıdır.
- Nadir çekinik aleller çoğunlukla heterozigotlar tarafından taşınır. q = 0.01 iken \(q^2 = 0.0001\) (10.000 kişide 1), ancak \(2pq = 2 × 0.99 × 0.01 = 0.0198\) değeri, homozigot çekinik genotipten yaklaşık 198 kat daha yaygındır.
Temel Terimler ve Semboller
- Allel
- Belirli bir lokusta bir genin alternatif biçimlerinden biri.
- Baskın / çekinik
- Baskın bir allel, en az bir kopyası bulunduğunda fenotipi belirler. Çekinik bir allel, fenotipini yalnızca iki kopyası bulunduğunda gösterir (tam baskınlık varsayılarak).
- Homozigot
- Bir lokusta iki özdeş alele sahip olma (AA veya aa).
- Heterozigot
- Bir lokusta iki farklı alele sahip olma (Aa).
- Genotip ve fenotip
- Genotip, bir bireyin taşıdığı allel kombinasyonudur. Fenotip ise genotipten ve çoğu zaman çevreden kaynaklanan gözlemlenebilir özelliktir.
- Allel frekansı
- Bir popülasyondaki bir genin tüm kopyaları içinde belirli bir alelin oranı (0 ile 1 arasında bir değer).
- Genotip frekansı
- Bir popülasyonda belirli bir genotipe sahip bireylerin oranı.
- Taşıyıcı
- Bir çekinik allelin bir kopyasına sahip olan ve genellikle çekinik fenotipi göstermeyen heterozigot birey.
- Gen havuzu
- Üreyen bir popülasyondaki tüm lokuslardaki allellerin toplamı.
- p
- Baskın allelin (A) frekansı; p = 1 − q.
- q
- Çekinik allelin (a) frekansı; q = 1 − p.
- p²
- Homozigot baskın (AA) bireylerin beklenen frekansı.
- 2pq
- Heterozigot (Aa) bireylerin beklenen frekansı.
- q²
- Homozigot çekinik (aa) bireylerin beklenen frekansı.
Sonuçların Yorumlanması
Hesaplayıcı, girdiğiniz allel frekansı için popülasyonun Hardy-Weinberg dengesinde olması durumunda beklenen genotip frekanslarını verir. Bunlar ölçümler değil, modelden elde edilen tahminlerdir. \(p^2 + 2pq + q^2 = (p+q)^2 = 1\) olduğundan, üç değerin toplamı her zaman 1'dir.
Gözlemlenen verilerle karşılaştırma
Gerçek bir popülasyonun modele uyup uymadığını test etmek için, her beklenen frekansı örneklem büyüklüğü N ile çarparak beklenen sayıları elde edin ve ardından bunları gözlenen sayılarla karşılaştırın. Genellikle bir ki-kare uyum iyiliği testi kullanılır:
$$\chi^2 = \sum \frac{(O - E)^2}{E}$$
Üç genotip sınıfı ve verilerden tahmin edilen bir allel frekansı ile 1 serbestlik derecesi vardır (3 − 1 − 1). 3.84 değerinin üzerindeki bir χ² değeri p < 0.05 ile eşleşir ve bu, dengeden anlamlı bir sapmaya işaret eder.
Sapmalara neden olabilecek etkenler
- Seçilim: genotipler hayatta kalma veya üreme açısından farklılık gösterir.
- Mutasyon: yeni aleller ortaya çıkar veya aleller biçim değiştirerek frekansları kaydırır.
- Göç (gen akışı): bireyler, farklı frekanslara sahip popülasyonlardan alleller getirir.
- Genetik sürüklenme: allel frekansındaki rastgele değişimler, en çok küçük popülasyonlarda görülür.
- Rastgele olmayan çiftleşme: akraba evliliği veya seçici çiftleşme, genellikle homozigotları artırarak genotip frekanslarını değiştirir; allel frekanslarını ise mutlaka değiştirmez.
Model sınırları
Temel model, büyük ve rastgele çiftleşen bir popülasyonda iki allelli tek bir lokusu tanımlar. Seçilim, mutasyon veya göç olmadığını varsayar. Herhangi bir genotip frekansından başlayarak, bir nesil rastgele çiftleşmenin ardından denge genotip oranlarına ulaşılır. Varsayımlar geçerliyse allel frekansları nesilden nesile sabit kalır. Hesaplayıcının yalnızca beklenen değerleri verdiğini ve gerçek bir veri setini kendisinin test etmediğini unutmayın.
Sıkça sorulan sorular
Yalnızca etkilenmiş birey sayısını biliyorsam ne yapmalıyım? Çekinik fenotip \(q^2\) değerine karşılık gelir. Etkilenmiş birey sayısını toplam popülasyona bölerek \(q^2\) değerini bulun, ardından karekökünü alarak \(q\) değerini elde edin ve bu değeri girin.
Genotip frekansları neden 1'e tamamlanır? Çünkü bunlar popülasyondaki tüm olası genotip kombinasyonlarını temsil eder; dolayısıyla oranları bireylerin %100'ünü kapsamak zorundadır.
Taşıyıcılar heterozigotlar mıdır? Evet — çekinik bir özellik için taşıyıcılar bir baskın ve bir çekinik alele sahiptir; yani \(2pq\) grubudur.