Công cụ tính khẩu độ theo số GN của đèn flash là gì?
Công cụ này giúp bạn xác định khẩu độ ống kính (f-number, ký hiệu F) cần cài đặt khi chụp ảnh với đèn flash, dựa trên số GN (Guide Number) của đèn, khoảng cách tới chủ thể và độ nhạy sáng ISO của máy ảnh. Số GN là thước đo công suất của đèn flash: nó bằng tích của khẩu độ và khoảng cách cho ra mức phơi sáng chuẩn ở ISO 100. Đây là nguyên lý quang học nhiếp ảnh chung, áp dụng được cho mọi máy ảnh và mọi loại đèn flash, ở bất cứ đâu. Công cụ còn cho phép gộp tối đa ba đèn flash đánh từ cùng một vị trí thành một số GN hiệu dụng duy nhất.
Cách sử dụng
Chọn số lượng đèn flash bạn sẽ đánh (1, 2 hoặc 3). Nhập số GN hệ mét cho từng đèn đang dùng (GN ở ISO 100, khoảng cách tính bằng mét). Nhập khoảng cách tới chủ thể bằng mét và chọn ISO từ danh sách thả xuống. Công cụ sẽ trả về giá trị f-number cần cài. Lưu ý: f-number càng nhỏ thì khẩu độ càng mở rộng và lượng ánh sáng đi vào càng nhiều.
Giải thích công thức
Trước hết, nhiều đèn flash đánh từ cùng một hướng được gộp lại theo căn của tổng bình phương, vì năng lượng ánh sáng cộng tuyến tính và tỉ lệ với bình phương của GN:
$$\text{GN}_{\text{eff}} = \sqrt{\text{GN1}^{2} + \text{GN2}^{2} + \text{GN3}^{2}}$$Sau đó, khẩu độ được tính là
$$F = \frac{\text{GN}_{\text{eff}}}{d}\sqrt{\frac{\text{ISO}}{100}}$$Thừa số ISO dùng để quy đổi số GN tham chiếu ở ISO 100 sang độ nhạy bạn đang chọn; ISO càng cao thì f-number càng lớn, nghĩa là bạn có thể khép khẩu sâu hơn mà vẫn giữ nguyên mức phơi sáng.
Ví dụ minh họa
Hai đèn flash với \(\text{GN1} = 30\) và \(\text{GN2} = 40\), khoảng cách \(d = 5\,\text{m}\), \(\text{ISO} = 400\). Gộp lại:
$$\text{GN}_{\text{eff}} = \sqrt{900 + 1600} = \sqrt{2500} = 50$$Khẩu độ:
$$F = \frac{50}{5}\sqrt{\frac{400}{100}} = 10 \times 2 = 20$$tức khoảng f/20.
Bảng khẩu độ tiêu chuẩn và hệ số ISO
Mỗi nấc đầy đủ thay đổi số f (f-number) theo hệ số √2 (≈1,41) và lượng ánh sáng đến cảm biến theo hệ số 2. Chuỗi nấc đầy đủ, kèm các nấc trung gian một phần ba, như sau:
| Nấc đầy đủ | +1/3 nấc | +2/3 nấc |
|---|---|---|
| f/1,0 | f/1,1 | f/1,2 |
| f/1,4 | f/1,6 | f/1,8 |
| f/2 | f/2,2 | f/2,5 |
| f/2,8 | f/3,2 | f/3,5 |
| f/4 | f/4,5 | f/5 |
| f/5,6 | f/6,3 | f/7,1 |
| f/8 | f/9 | f/10 |
| f/11 | f/13 | f/14 |
| f/16 | f/18 | f/20 |
| f/22 | f/25 | f/29 |
| f/32 | – | – |
Số hướng dẫn (guide number) thường được ghi ở ISO 100, nên máy tính sẽ điều chỉnh kết quả theo \(\sqrt{\text{ISO}/100}\):
| ISO | Hệ số \(\sqrt{\text{ISO}/100}\) | Chênh lệch nấc so với ISO 100 |
|---|---|---|
| 100 | 1 | 0 |
| 200 | 1,41 | +1 nấc (khẩu độ thu hẹp một nấc) |
| 400 | 2 | +2 nấc |
| 800 | 2,83 | +3 nấc |
| 1600 | 4 | +4 nấc |
| 3200 | 5,66 | +5 nấc |
Kết quả mẫu cho các thiết lập đèn flash thông dụng
Công thức: \(N = \dfrac{\text{GN}}{d}\sqrt{\dfrac{\text{ISO}}{100}}\), trong đó số hướng dẫn tính bằng mét ở ISO 100 và khoảng cách tính bằng mét. Nấc khẩu độ tiêu chuẩn gần nhất được chọn theo thang logarit (hình học).
| Thiết lập | Khoảng cách | ISO | Số f tính được | Nấc đầy đủ gần nhất |
|---|---|---|---|---|
| Một đèn GN 20 | 2 m | 100 | 20 / 2 = 10 | f/11 |
| Một đèn GN 20 | 4 m | 100 | 20 / 4 = 5 | f/5,6 |
| Một đèn GN 20 | 8 m | 100 | 20 / 8 = 2,5 | f/2,8 |
| Một đèn GN 36 | 2 m | 100 | 36 / 2 = 18 | f/16 |
| Một đèn GN 36 | 4 m | 100 | 36 / 4 = 9 | f/8 |
| Một đèn GN 36 | 8 m | 100 | 36 / 8 = 4,5 | f/4 |
| Một đèn GN 58 | 2 m | 100 | 58 / 2 = 29 | f/32 |
| Một đèn GN 58 | 4 m | 100 | 58 / 4 = 14,5 | f/16 |
| Một đèn GN 58 | 8 m | 100 | 58 / 8 = 7,25 | f/8 |
| Một đèn GN 36 | 4 m | 400 | (36 / 4) × 2 = 18 | f/16 |
| Hai đèn GN 36 (công suất bằng nhau, GN kết hợp ≈ 36√2 ≈ 50,9) | 4 m | 100 | 50,9 / 4 ≈ 12,7 | f/11 (cách f/13 khoảng 1/3 nấc) |
Dòng hai đèn giả định hai thiết bị giống hệt nhau cùng được kích hoạt và chiếu vào cùng một đối tượng, khi đó công suất cộng lại và số hướng dẫn kết hợp theo \(\sqrt{\text{GN}_1^2+\text{GN}_2^2}\). Vì vậy, hai đèn công suất bằng nhau cho lượng sáng nhiều hơn một đèn đúng một nấc, tương ứng với hệ số √2 ở số f. Nếu bạn dùng hai đèn khác công suất, hãy kiểm tra cách máy tính kết hợp các thiết bị.
Diễn giải số f đã tính
- Làm tròn đến nấc gần nhất. Mỗi nấc đầy đủ tương ứng hệ số √2 ở số f và hệ số 2 về lượng sáng. Kết quả 9 nằm giữa f/8 và f/11, và theo thang logarit thì gần f/8 hơn, với sai số nhỏ hơn đáng kể nửa nấc. Hầu hết ống kính và máy ảnh cũng cho phép đặt khẩu độ theo nấc một phần ba, nên bạn có thể dùng trực tiếp f/9.
- Kết quả thấp hơn khẩu độ lớn nhất của ống kính. Nếu giá trị tính được là, ví dụ, f/1,4 nhưng ống kính của bạn chỉ mở đến f/2,8, thì đèn flash không đủ công suất ở khoảng cách đó. Hãy đứng gần hơn, tăng ISO, thêm một đèn flash, hoặc dùng đèn flash mạnh hơn.
- Kết quả rất cao. Nếu giá trị tính được vượt quá khẩu độ nhỏ nhất của ống kính (thường là f/22 hoặc f/32), ảnh sẽ bị quá sáng ngay cả khi ống kính đã thu hẹp hết cỡ. Hãy đứng xa hơn, giảm công suất đèn, giảm ISO, hoặc làm mềm ánh sáng bằng tấm khuếch tán.
- GN ghi trên thiết bị chỉ có điều kiện. Nhà sản xuất công bố số hướng dẫn ứng với một vị trí đầu đèn zoom nhất định (cài đặt hẹp nhất cho GN lớn nhất), ở ISO 100, và thường giả định không gian trong nhà có độ phản xạ trung bình. Ngoài trời, trong phòng rộng hoặc với đối tượng tối màu, bạn thường cần mở khẩu độ thêm khoảng một nấc. Với tường sáng hoặc đối tượng phản xạ mạnh, bạn có thể cần thu nhỏ khẩu độ một chút. Ánh sáng đèn flash bị dội hoặc qua tấm chắn sẽ mất đi khá nhiều công suất.
- Gấp đôi khoảng cách làm mất hai nấc. Ánh sáng tuân theo định luật bình phương nghịch đảo, nên gấp đôi khoảng cách làm lượng sáng giảm còn một phần tư. Số f phải giảm một nửa để bù lại, tức là mở rộng khẩu độ thêm hai nấc; ví dụ f/8 ở 4 m sẽ thành f/4 ở 8 m.
Hãy coi kết quả này là điểm xuất phát, sau đó kiểm tra độ phơi sáng bằng một bức ảnh thử và điều chỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ISO cao hơn lại cho f-number lớn hơn? Vì độ nhạy sáng cao hơn cần ít ánh sáng hơn, nên bạn có thể khép khẩu nhỏ lại (f-number lớn hơn) mà vẫn giữ nguyên mức phơi sáng. Thừa số \(\sqrt{\text{ISO}/100}\) xử lý chính xác điều này vì GN được lấy làm chuẩn ở ISO 100.
Tôi có thể tính theo feet không? Có — công thức nhất quán về đơn vị. Chỉ cần dùng số GN tính theo feet và nhập khoảng cách bằng feet.
Khi nào thì việc gộp nhiều đèn flash là hợp lệ? Chỉ khi tất cả các đèn cùng chiếu sáng chủ thể từ cùng một vị trí và cùng một hướng, để năng lượng của chúng cộng tuyến tính với nhau.