Số Ngày Độ Tăng Trưởng Là Gì?
Số ngày độ tăng trưởng (GDD), còn gọi là đơn vị nhiệt hay đơn vị độ tăng trưởng, là chỉ số đo lượng nhiệt tích lũy theo thời gian — yếu tố thúc đẩy quá trình phát triển của cây trồng và côn trùng. Vì sự sinh trưởng sinh học phụ thuộc rất lớn vào nhiệt độ, nên GDD dự báo các giai đoạn của cây trồng, thời điểm ra hoa, thời vụ thu hoạch và sự xuất hiện của sâu bệnh chính xác hơn nhiều so với việc chỉ đếm số ngày trên lịch. Máy tính này không phụ thuộc vào đơn vị: bạn chỉ cần nhập cả ba mức nhiệt độ theo cùng một thang đo (°C hoặc °F), và kết quả sẽ được biểu thị bằng đúng đơn vị độ-ngày đó.
Cách Sử Dụng Máy Tính
Nhập nhiệt độ cao nhất trong ngày (Tmax), nhiệt độ thấp nhất trong ngày (Tmin) và nhiệt độ gốc (Tbase) phù hợp với cây trồng hoặc sinh vật của bạn. Nhiệt độ gốc là ngưỡng mà dưới mức đó cây gần như ngừng phát triển — ví dụ, khoảng 10 °C (50 °F) đối với cây ngô. Công cụ sẽ lấy trung bình nhiệt độ cao và thấp, trừ đi nhiệt độ gốc, rồi cho ra kết quả — không bao giờ thấp hơn 0.
Giải Thích Công Thức
Phương pháp trung bình đơn giản (single-sine) theo chuẩn là: $$\text{GDD} = \max\!\left(0,\; \frac{\text{T}_{\max} + \text{T}_{\min}}{2} - \text{T}_{\text{base}}\right)$$. Trước tiên, ta tính nhiệt độ trung bình ngày bằng cách lấy trung bình của mức cao và mức thấp. Sau đó trừ đi nhiệt độ gốc để biết lượng nhiệt vượt qua ngưỡng sinh trưởng là bao nhiêu. Bước \(\max(0, \ldots)\) đảm bảo những ngày lạnh sẽ đóng góp bằng 0 thay vì cho ra đơn vị nhiệt âm. Giá trị GDD hằng ngày được cộng dồn trong suốt mùa vụ để có được tổng GDD tích lũy.
Phương pháp đơn giản: GDD = (Tmax + Tmin) ÷ 2 − Tbase, bằng 0 nếu âm. GDD theo °F bằng 1,8 lần GDD theo °C.
Phương pháp hiệu chỉnh: trước khi lấy trung bình, nhiệt độ trên ngưỡng trên được lấy bằng ngưỡng, nhiệt độ dưới nhiệt độ cơ sở được lấy bằng nhiệt độ cơ sở (McMaster và Wilhelm, 1997, phương pháp 2; dùng cho ngô với 86 °F / 50 °F).
Ví Dụ Minh Họa
Giả sử Tmax = 30°, Tmin = 15° và Tbase = 10°. Nhiệt độ trung bình là $$(30 + 15) / 2 = 22{,}5°.$$ Trừ đi nhiệt độ gốc ta được \(22{,}5 - 10 = 12{,}5\). Vì kết quả là số dương nên GDD của ngày hôm đó là 12,5.
Nhiệt độ cơ sở và yêu cầu GDD đối với các cây trồng và sâu hại phổ biến
Nhiệt độ cơ sở (\(T_{\text{cơ sở}}\)) là nhiệt độ mà dưới mức đó cây trồng hoặc côn trùng được coi là không phát triển đáng kể. Các giá trị dưới đây là số liệu thường được công bố, chủ yếu từ các nguồn khuyến nông Bắc Mỹ. Nhiệt độ cơ sở khác nhau tùy theo nguồn, giống và vùng, vì vậy hãy xác nhận giá trị cần dùng với dịch vụ khuyến nông hoặc kỹ sư nông nghiệp tại địa phương.
| Cây trồng / sinh vật | Nhiệt độ cơ sở (°C) | Nhiệt độ cơ sở (°F) |
|---|---|---|
| Ngô (bắp) | 10 | 50 |
| Đậu tương | 10 | 50 |
| Lúa mì, lúa mạch, yến mạch | 0 (một số nguồn dùng 4,5) | 32 (một số nguồn dùng 40) |
| Hướng dương | 6,7 | 44 |
| Lúa miến | 10 | 50 |
| Bông | 15,6 | 60 |
| Khoai tây | 7 | 45 |
| Sâu đục thân cỏ linh lăng (alfalfa weevil), sâu đục quả táo (codling moth) (sâu hại côn trùng) | khoảng 5 đến 10 | khoảng 41 đến 50 |
GDD tích lũy xấp xỉ cho ngô (cơ sở 10°C / 50°F)
Đây là các số liệu thô, phụ thuộc vào giống lai, chỉ mang tính minh họa. Hãy dùng yêu cầu được công bố cho giống lai hoặc giống cụ thể của bạn.
| Giai đoạn | GDD tích lũy xấp xỉ (°F-ngày) | GDD tích lũy xấp xỉ (°C-ngày) |
|---|---|---|
| Mọc mầm | khoảng 100 đến 120 | khoảng 55 đến 65 |
| Trổ cờ phun râu | khoảng 1.300 đến 1.400 | khoảng 720 đến 780 |
Tổng tích lũy tính bằng °C-ngày bằng số °F-ngày nhân với 5/9.
Diễn giải kết quả GDD của bạn
Kết quả là số đơn vị nhiệt thu được trong ngày đó. Giá trị 0 nghĩa là nhiệt độ trung bình không vượt quá nhiệt độ cơ sở, nên không có tiến triển phát triển nào được tính. GDD hằng ngày càng cao thì sự phát triển càng nhanh, vì có nhiều nhiệt hơn trên mức cơ sở.
Các giá trị hằng ngày thường được cộng dồn từ một ngày bắt đầu, chẳng hạn ngày gieo trồng đối với cây trồng hoặc ngày biofix đối với côn trùng. Tổng tích lũy này sau đó được so sánh với yêu cầu GDD đã công bố cho một giai đoạn, ví dụ mọc mầm, trổ cờ phun râu hoặc thời điểm trứng nở của sâu hại.
Đơn vị
Tổng GDD khác nhau giữa °C và °F. Cùng một điều kiện thời tiết sẽ cho tổng tính bằng °F-ngày xấp xỉ 1,8 lần tổng tính bằng °C-ngày (khi nhiệt độ cơ sở cũng được quy đổi). Luôn so sánh tổng của bạn với yêu cầu được công bố cùng đơn vị và cùng nhiệt độ cơ sở.
Hạn chế
- Máy tính này sử dụng phương pháp trung bình đơn giản, \(\text{GDD} = \max\left(0,\ \frac{T_{\max} + T_{\min}}{2} - T_{\text{cơ sở}}\right)\).
- Nó không áp dụng ngưỡng nhiệt độ trên. Nhiều cây trồng, chẳng hạn ngô, ngừng được lợi ích khi nhiệt độ vượt khoảng 30°C (86°F), nên những ngày nóng có thể bị tính quá cao.
- Nó không sử dụng các điều chỉnh tối thiểu/tối đa của các phương pháp cải tiến, vốn đặt \(T_{\min}\) bằng nhiệt độ cơ sở nếu thấp hơn, hoặc giới hạn \(T_{\max}\) ở mức trên. Các phương pháp đó có thể cho tổng khác, đặc biệt vào mùa xuân lạnh và mùa hè nóng.
- GDD đo lượng tích lũy nhiệt, không đo năng suất. Độ ẩm, đất, dinh dưỡng, sâu bệnh và quản lý đều ảnh hưởng đến năng suất.
- Kết quả phụ thuộc vào chất lượng và vị trí của dữ liệu thời tiết. Dữ liệu từ trạm có thể khác với điều kiện thực tế trên đồng ruộng của bạn.
GDD trong các kịch bản nhiệt độ khác nhau
Mỗi hàng sử dụng \(\text{GDD} = \max\left(0,\ \frac{T_{\max} + T_{\min}}{2} - T_{\text{cơ sở}}\right)\). Tất cả nhiệt độ tính bằng °C.
| Kịch bản | Tmax | Tmin | Nhiệt độ trung bình | Cơ sở | Phép tính | GDD |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ngày mát | 12 | 4 | 8 | 10 | max(0, 8 − 10) = max(0, −2) | 0 |
| Ngày xuân ôn hòa | 18 | 8 | 13 | 10 | 13 − 10 | 3 |
| Ngày ấm | 26 | 14 | 20 | 10 | 20 − 10 | 10 |
| Ngày hè nóng | 34 | 20 | 27 | 10 | 27 − 10 | 17 |
| Ngày ấm, nhiệt độ cơ sở thấp hơn | 26 | 14 | 20 | 5 | 20 − 5 | 15 |
Ngày mát cho kết quả 0 vì nhiệt độ trung bình (8°C) thấp hơn nhiệt độ cơ sở, và các giá trị âm không được tính. Hai hàng ngày ấm cuối có cùng điều kiện thời tiết, nhưng khi hạ nhiệt độ cơ sở từ 10°C xuống 5°C thì GDD tăng từ 10 lên 15. Nhiệt độ cơ sở rất quan trọng, vì vậy hãy dùng giá trị phù hợp với cây trồng hoặc sâu hại của bạn.
Câu Hỏi Thường Gặp
Nếu nhiệt độ trung bình thấp hơn nhiệt độ gốc thì sao? GDD của ngày đó được đặt bằng 0 — vì cây được xem là không phát triển khi ở dưới ngưỡng.
Nên dùng độ C hay độ F? Đơn vị nào cũng được, nhưng bạn phải giữ tất cả các giá trị nhập vào cùng một đơn vị và dùng nhiệt độ gốc tương ứng; tổng GDD sẽ khác nhau giữa hai thang đo.
Làm sao để tính GDD cả mùa vụ? Hãy tính GDD cho từng ngày rồi cộng dồn chúng lại trong suốt giai đoạn sinh trưởng để theo dõi tổng nhiệt tích lũy.