Công cụ này dùng để làm gì
Ẩm kế (psychrometer) sử dụng hai nhiệt kế — một bầu khô đo nhiệt độ không khí thông thường và một bầu ướt được bọc bằng bấc thấm nước. Quá trình bay hơi từ bấc làm nguội bầu ướt, và mức độ làm nguội này phụ thuộc vào việc không khí khô đến đâu. Công cụ này chuyển đổi hai số đo đó thành độ ẩm tương đối (RH) — tỷ lệ phần trăm lượng hơi nước trong không khí so với lượng tối đa mà nó có thể chứa ở nhiệt độ bầu khô.
Cách sử dụng
Nhập nhiệt độ bầu khô, nhiệt độ bầu ướt (luôn bằng hoặc thấp hơn bầu khô) và áp suất khí quyển tại chỗ tính bằng hectopascal (giá trị chuẩn ở mực nước biển là 1013,25 hPa). Công cụ sẽ trả về độ ẩm tương đối cùng với áp suất hơi bão hòa và áp suất hơi thực tế của không khí.
Giải thích công thức
Kết quả được tính bằng phương trình ẩm kế:
$$RH = 100 \times \frac{e_{s}(T_w) - A \cdot P \cdot (T - T_w)}{e_{s}(T)}$$
trong đó T là nhiệt độ bầu khô, Tw là nhiệt độ bầu ướt, P là áp suất, và \(A \approx 0{,}000662\ \degree\text{C}^{-1}\) là hằng số ẩm kế. Áp suất hơi bão hòa \(e_{s}\) ở bất kỳ nhiệt độ t nào (°C) được tính theo hệ thức Magnus–Tetens $$e_{s}(t) = 6{,}112 \cdot \exp\!\left(\frac{17{,}67 \cdot t}{t + 243{,}5}\right)$$ với đơn vị hPa.
Ví dụ minh họa
Với T = 25 °C, Tw = 18 °C, P = 1013,25 hPa: \(e_{s}(25) \approx 31{,}67\) hPa và \(e_{s}(18) \approx 20{,}62\) hPa. Áp suất hơi thực tế $$e = 20{,}62 - 0{,}000662 \times 1013{,}25 \times (25 - 18) \approx 20{,}62 - 4{,}70 = 15{,}93\ \text{hPa}.$$ Vậy $$RH = 100 \times \frac{15{,}93}{31{,}67} \approx 50{,}3\%.$$
Diễn giải kết quả độ ẩm tương đối của bạn
Độ ẩm tương đối (RH) là lượng hơi nước trong không khí tính theo phần trăm so với lượng tối đa mà không khí có thể chứa ở cùng nhiệt độ và áp suất. Kết quả là tỷ số giữa áp suất hơi thực tế và áp suất hơi bão hòa ở nhiệt độ bầu khô.
| Mức RH | Ý nghĩa chung |
|---|---|
| Dưới 30% | Không khí khô. Bay hơi nhanh và số đo bầu ướt thấp hơn nhiều so với số đo bầu khô. |
| 30–60% | Khoảng thường được nêu trong hướng dẫn ASHRAE Standard 55 về tiện nghi trong nhà (tiêu chuẩn có nguồn gốc từ Hoa Kỳ, được sử dụng quốc tế). |
| Trên 60% | Không khí ẩm. Bay hơi chậm và số đo bầu ướt gần bằng số đo bầu khô. |
| 100% | Không khí bão hòa. Có thể hình thành sương mù, mây hoặc sương đọng, và bầu ướt bằng bầu khô. |
Độ chênh bầu ướt là \(T_d - T_w\). Độ chênh nhỏ nghĩa là không khí gần bão hòa và RH cao. Độ chênh lớn nghĩa là nước bay hơi dễ dàng từ bấc ướt, nên RH thấp.
RH phụ thuộc vào nhiệt độ. Cùng một lượng hơi nước sẽ cho RH khác nhau ở các nhiệt độ khác nhau, vì áp suất hơi bão hòa tăng mạnh theo nhiệt độ. Không khí ở 20 °C và 50% RH, khi được làm nóng lên 30 °C mà không thêm độ ẩm, sẽ giảm xuống khoảng 27% RH. Luôn ghi RH cùng với nhiệt độ không khí.
Số đo chỉ đáng tin khi phép đo chính xác: bấc phải sạch và ướt, nhiệt kế phải chính xác, và phải có luồng gió đủ mạnh qua bầu ướt.
RH theo các số đo bầu khô và bầu ướt khác nhau
Tất cả các hàng dùng áp suất chuẩn ở mực nước biển (1013.25 hPa), nên số hạng của ẩm kế là \(0.000662 \times 1013.25 \approx 0.6708\) hPa cho mỗi °C độ chênh. Áp suất hơi bão hòa là \(e(T) = 6.112\,e^{17.67T/(T+243.5)}\) tính bằng hPa.
| Bầu khô (°C) | Bầu ướt (°C) | Độ chênh (°C) | RH tính toán |
|---|---|---|---|
| 20 | 20 | 0 | 100% |
| 20 | 18 | 2 | 82.5% |
| 25 | 18 | 7 | 50.3% |
| 30 | 24 | 6 | 60.8% |
| 40 | 25 | 15 | 29.2% |
Kiểm tra bằng tính toán mẫu (25 °C bầu khô, 18 °C bầu ướt):
- \(e_d = 6.112\,e^{17.67\times 25/(25+243.5)} = 6.112\,e^{1.6453} \approx 31.67\) hPa
- \(e_w = 6.112\,e^{17.67\times 18/(18+243.5)} = 6.112\,e^{1.2163} \approx 20.63\) hPa
- \(RH = 100 \times \dfrac{20.63 - 0.6708\times 7}{31.67} = 100 \times \dfrac{15.93}{31.67} \approx 50.3\%\)
Trường hợp nóng và khô (40 °C bầu khô, 25 °C bầu ướt) cho thấy độ chênh lớn thì RH thấp. Trường hợp 20/20 cho thấy độ chênh bằng 0 nghĩa là bão hòa.
Các hằng số dùng trong tính toán
| Hằng số | Giá trị | Vai trò |
|---|---|---|
| Hằng số ẩm kế \(A\) | ≈ 0.000662 °C−1 | Quy đổi độ chênh bầu ướt thành hiệu chỉnh áp suất hơi; giá trị này điển hình cho ẩm kế có quạt thông gió (hút khí) |
| Hệ số Magnus–Tetens | 6.112 hPa | Áp suất hơi bão hòa ở 0 °C |
| Hệ số Magnus–Tetens | 17.67 | Hệ số tỷ lệ của số mũ (không thứ nguyên) |
| Hệ số Magnus–Tetens | 243.5 °C | Độ lệch nhiệt độ trong số mũ |
| Áp suất chuẩn ở mực nước biển | 1013.25 hPa | Áp suất tổng mặc định \(P\) |
Phương trình ẩm kế: \(e = e_w - A\,P\,(T_d - T_w)\), trong đó \(e\) là áp suất hơi thực tế, \(e_w\) là áp suất hơi bão hòa ở nhiệt độ bầu ướt, và \(P\) là áp suất tổng tính bằng hPa.
Sự thay đổi của \(A\): đây không phải là hằng số phổ quát. Nó phụ thuộc vào luồng gió qua bầu ướt, kích thước và loại nhiệt kế, và tình trạng bấc. Các dụng cụ thông gió kém hoặc đặt trong không khí tĩnh cần giá trị lớn hơn, nên dùng 0.000662 với chúng sẽ làm kết quả bị lệch. Hãy theo hệ số do nhà sản xuất dụng cụ cung cấp nếu có.
Khoảng giá trị hợp lệ: dạng Magnus này (các hệ số Bolton 1980) thường được nêu là chính xác trong phạm vi một phần trăm với khoảng −35 °C đến +35 °C, đối với nước lỏng. Ngoài khoảng đó, đặc biệt dưới 0 °C khi bầu ướt có thể phủ băng, sai số tăng lên và kết quả cần được xem là gần đúng.
Áp suất: ở độ cao lớn hơn, hãy dùng áp suất thực tế tại trạm thay vì 1013.25 hPa. Áp suất thấp hơn làm số hạng hiệu chỉnh giảm nhẹ và làm RH tính được tăng lên với cùng số đo.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao bầu ướt phải mát hơn? Bay hơi lấy đi nhiệt, nên trừ khi không khí đã bão hòa hoàn toàn, bầu ướt luôn cho số đo thấp hơn; nếu hai số đo bằng nhau thì RH là 100%.
Nên nhập áp suất nào? Hãy dùng áp suất trạm tại địa phương nếu bạn biết; nếu không, giá trị chuẩn 1013,25 hPa là xấp xỉ tốt gần mực nước biển.
Độ chính xác thế nào? Hằng số ẩm kế giả định bầu ướt được thông gió (hút khí) đúng cách; luồng khí kém có thể làm sai lệch kết quả, do đó trong điều kiện thông thường kết quả chính xác trong khoảng vài phần trăm.