Hình chóp lục giác là gì?
Hình chóp lục giác là một khối ba chiều có đáy là hình sáu cạnh (lục giác) và sáu mặt bên hình tam giác cùng gặp nhau tại một điểm gọi là đỉnh. Khi đáy là lục giác đều — sáu cạnh bằng nhau — và đỉnh nằm thẳng ngay phía trên tâm của đáy, ta có hình chóp lục giác đều. Công cụ này tính thể tích chỉ từ hai số đo: độ dài cạnh đáy và chiều cao vuông góc.
Cách sử dụng máy tính
Hãy nhập độ dài một cạnh của đáy lục giác (a) và chiều cao thẳng đứng của hình chóp (h) đo từ đáy lên đến đỉnh. Cả hai giá trị phải cùng đơn vị (ví dụ centimet). Kết quả trả về theo đơn vị khối, kèm theo diện tích đáy lục giác để bạn tham khảo.
Giải thích công thức
Thể tích của mọi hình chóp bằng một phần ba diện tích đáy nhân với chiều cao: \(V = \frac{1}{3} \cdot A \cdot h\). Đối với lục giác đều, diện tích đáy là \(A = \frac{3\sqrt{3}}{2} \cdot a^{2}\). Thay vào ta được:
$$V = \frac{1}{3} \cdot \frac{3\sqrt{3}}{2} \cdot a^{2} \cdot h = \frac{\sqrt{3}}{2} \cdot a^{2} \cdot h$$
\(\sqrt{3}\) xuất hiện vì một lục giác đều có thể chia thành sáu tam giác đều, mỗi tam giác có diện tích \(\frac{\sqrt{3}}{4} \cdot a^{2}\).
Ví dụ minh họa
Giả sử một hình chóp lục giác có cạnh đáy a = 5 và chiều cao h = 10. Diện tích đáy là \(\frac{3\sqrt{3}}{2} \cdot 5^{2} = 2{,}598 \times 25 = 64{,}95\). Thể tích là \(\frac{1}{3} \cdot 64{,}95 \cdot 10 = 216{,}51\) đơn vị khối. Dùng công thức rút gọn: \(\frac{\sqrt{3}}{2} \cdot 25 \cdot 10 = 0{,}866 \times 250 = 216{,}51\).
Thể tích theo các cạnh đáy và chiều cao khác nhau
Với hình chóp lục giác đều, diện tích đáy là \(A = \frac{3\sqrt{3}}{2}a^{2}\) và thể tích là \(V = \frac{1}{3}A h = \frac{\sqrt{3}}{2}a^{2}h\). Bảng sử dụng \(\frac{3\sqrt{3}}{2}\approx 2.5981\) và \(\frac{\sqrt{3}}{2}\approx 0.8660\). Các giá trị được tính bằng đơn vị vuông và đơn vị khối của đơn vị độ dài bạn dùng cho a và h.
| Cạnh đáy a | Chiều cao h | Diện tích đáy (đơn vị²) | Thể tích (đơn vị³) |
|---|---|---|---|
| 2 | 6 | 10.39 | 20.78 |
| 5 | 10 | 64.95 | 216.51 |
| 5 | 20 | 64.95 | 433.01 |
| 10 | 10 | 259.81 | 866.03 |
| 10 | 20 | 259.81 | 1732.05 |
Hiệu ứng tỉ lệ: thể tích phụ thuộc vào \(a^{2}\) nhưng chỉ phụ thuộc vào \(h\) với bậc nhất. Tăng gấp đôi cạnh đáy (a từ 5 lên 10 khi h = 10) làm thể tích nhân với 4, từ 216.51 lên 866.03. Tăng gấp đôi chiều cao (h từ 10 lên 20 khi a = 5) chỉ làm thể tích nhân với 2, từ 216.51 lên 433.01.
Chuyển đổi đơn vị thể tích
Dùng các công thức này khi cạnh và chiều cao của bạn cùng một đơn vị nhưng bạn cần thể tích theo đơn vị khác.
| Từ | Sang |
|---|---|
| 1 cm³ | 1 mL |
| 1000 cm³ | 1 L |
| 1 m³ | 1,000,000 cm³ = 1000 L |
| 1 in³ | ≈ 16.387 cm³ |
| 1 ft³ | 1728 in³ ≈ 28.3168 L |
| 1 m³ | ≈ 35.3147 ft³ |
Lưu ý: hệ số chuyển đổi độ dài phải được lập phương khi tính thể tích. Vì 1 in = 2.54 cm, nên 1 in³ = 2.54³ cm³ ≈ 16.387 cm³. Vì 1 m = 100 cm, nên 1 m³ = 100³ = 1,000,000 cm³. Tương tự, 1 ft = 12 in cho ra 1 ft³ = 12³ = 1728 in³. Chỉ nhân thể tích với hệ số độ dài sẽ cho kết quả sai.
Thuật ngữ và ký hiệu chính
- Cạnh đáy (a): độ dài của một cạnh của đáy lục giác. Trong lục giác đều, cả sáu cạnh đều bằng nhau.
- Chiều cao (h): khoảng cách vuông góc từ đỉnh thẳng xuống mặt phẳng đáy. Đây không phải là chiều cao mặt bên.
- Đỉnh: điểm duy nhất ở trên cùng, nơi cả sáu mặt tam giác gặp nhau. Trong hình chóp đều thẳng, đỉnh nằm ngay phía trên tâm của đáy.
- Lục giác đều: đa giác sáu cạnh có các cạnh bằng nhau và các góc trong bằng nhau 120°. Nó có thể chia thành sáu tam giác đều cạnh a.
- Diện tích đáy: \(A = \frac{3\sqrt{3}}{2}a^{2}\), tức là sáu tam giác đều, mỗi tam giác có diện tích \(\frac{\sqrt{3}}{4}a^{2}\).
- Apothem (trung đoạn): khoảng cách từ tâm lục giác đến trung điểm của một cạnh, bằng \(\frac{a\sqrt{3}}{2}\). Diện tích đáy cũng có thể viết là ½ · chu vi · apothem = ½ · 6a · \(\frac{a\sqrt{3}}{2}\).
- Chiều cao mặt bên: chiều cao của một mặt bên tam giác, đo từ đỉnh đến trung điểm của một cạnh đáy. Nó bằng \(\ell = \sqrt{h^{2} + \left(\frac{a\sqrt{3}}{2}\right)^{2}}\). Nó được dùng để tính diện tích xung quanh, không dùng để tính thể tích.
- Quan hệ đơn vị thể tích: thể tích được tính bằng đơn vị độ dài lập phương. Nếu a và h tính bằng xentimét, V tính bằng cm³, trong đó 1 cm³ = 1 mL và 1000 cm³ = 1 L.
Câu hỏi thường gặp
Công thức này có dùng được cho hình chóp lục giác không đều không? Không — công thức giả định đáy là lục giác đều với tất cả các cạnh bằng nhau. Với đáy không đều, bạn cần tính riêng diện tích đáy rồi áp dụng \(V = \frac{1}{3} \cdot A \cdot h\).
Chiều cao và chiều cao mặt bên (trung đoạn) khác nhau thế nào? Chiều cao (h) là khoảng cách vuông góc từ đáy đến đỉnh. Chiều cao mặt bên chạy dọc theo một mặt tam giác. Công cụ này sử dụng chiều cao vuông góc.
Kết quả tính theo đơn vị nào? Bạn nhập đơn vị độ dài nào thì thể tích sẽ ra theo đơn vị đó lũy thừa ba (ví dụ cm → cm³).