Công cụ này giúp bạn làm gì
Pha loãng một dung dịch gốc (stock) đậm đặc là thao tác quen thuộc bậc nhất trong phòng thí nghiệm hóa học, sinh học và ngành dược. Công cụ này áp dụng phương trình pha loãng để tìm đại lượng còn thiếu trong bốn đại lượng: nồng độ dung dịch gốc \(C_1\), thể tích dung dịch gốc cần lấy \(V_1\), nồng độ sau khi pha loãng \(C_2\), hoặc thể tích cuối \(V_2\). Ngoài ra, máy tính còn cho biết thể tích dung môi (chất pha loãng) cần thêm, hệ số pha loãng và số mol chất tan được chuyển sang dung dịch mới.
Giải thích công thức
Khi thêm dung môi, thể tích thay đổi nhưng lượng chất tan thì không, nên số mol trước và sau khi pha loãng bằng nhau:
$$C_1 \times V_1 = C_2 \times V_2$$trong đó \(C_1\) = nồng độ dung dịch gốc (mol/L), \(V_1\) = thể tích dung dịch gốc lấy ra (mL), \(C_2\) = nồng độ sau khi pha loãng (mol/L) và \(V_2\) = tổng thể tích sau khi pha loãng (mL). Vì đơn vị thể tích xuất hiện ở cả hai vế nên chúng triệt tiêu lẫn nhau: bạn có thể dùng mL, L hay µL đều được, miễn là thống nhất một đơn vị. Dạng biến đổi hay dùng nhất là
$$V_1 = \frac{C_2 \times V_2}{C_1}$$và lượng dung môi cần thêm là \(V_2 - V_1\).
Ví dụ minh họa
Bạn có dung dịch gốc NaOH 5 M và cần 100 mL dung dịch làm việc 0,5 M. Tính thể tích dung dịch gốc cần lấy:
$$V_1 = \frac{0.5\,\text{M} \times 100\,\text{mL}}{5\,\text{M}} = 10\,\text{mL}$$Vậy hãy hút 10 mL dung dịch gốc cho vào bình định mức 100 mL rồi thêm nước tới vạch, tương đương thêm khoảng \(100 - 10 = 90\) mL dung môi. Hệ số pha loãng là \(5 / 0.5 = 10\), tức pha loãng theo tỉ lệ 1:10, và số mol chất tan chuyển sang là \(5 \times 0.010 = 0.05\) mol.
Các Thuật Ngữ và Biến Chính
| Thuật Ngữ | Ý Nghĩa và Đơn Vị |
|---|---|
| Dung dịch gốc | Dung dịch tập trung ban đầu mà bạn pha loãng từ đó, được chuẩn bị bằng cách cân solute hoặc mua dưới dạng tập trung. Độ mạnh của nó là \(C_1\). |
| C1 — nồng độ gốc | Nồng độ của dung dịch gốc, ở bất kỳ đơn vị nào bạn làm việc: mol/L (M), mmol/L, mg/mL, % w/v, % v/v, hoặc độ mạnh gấp như 10×. |
| V1 — lượng gốc được lấy | Thể tích dung dịch gốc bạn lấy, thường tính bằng mL (hoặc µL). Đây là giá trị mà máy tính trả về thường xuyên nhất: \(V_1 = C_2 V_2 / C_1\). |
| C2 — nồng độ cuối cùng | Nồng độ của dung dịch sau khi pha loãng, theo cùng đơn vị như \(C_1\). Luôn thấp hơn \(C_1\) trong một phép pha loãng. |
| V2 — thể tích cuối cùng | Tổng thể tích của dung dịch hoàn thành — gốc cộng với chất pha loãng — theo cùng đơn vị như \(V_1\). Đây là thể tích bạn pha lên đến, không phải thể tích bạn thêm vào. |
| Chất pha loãng (dung môi) | Chất lỏng được thêm vào để giảm nồng độ — nước, dung dịch đệm, nước muối sinh lý, ethanol. Lượng danh định \(V_2 - V_1\); đối với các hỗn hợp không lý tưởng, lượng thực được xác định bằng cách pha lên đến vạch. |
| Nồng độ mol (M) | Mols của chất tan trên một lít dung dịch (không phải trên một lít dung môi). 1 M = 1 mol/L. Trong SI nghiêm ngặt, đơn vị là mol/dm³, nhưng mol/L và M là phổ biến trên bàn thực nghiệm. |
| Hệ số pha loãng (DF) | \(\text{DF} = C_1/C_2 = V_2/V_1\). Một phép pha loãng gấp 10 được viết 10× hoặc 1:10, có nghĩa là 1 phần gốc được pha lên đến 10 phần tổng. Chú ý: một số lĩnh vực sử dụng "1:10" để chỉ 1 phần gốc cộng 10 phần chất pha loãng (11 phần tổng) — nêu rõ quy ước nào bạn sử dụng. |
| Pha loãng liên tiếp | Một chuỗi các phép pha loãng, mỗi phép được thực hiện trên sản phẩm của phép trước. Các hệ số nhân lên: ba bước 10× liên tiếp cho \(10 \times 10 \times 10 = 1000\times\). Được sử dụng để đạt được các hệ số rất lớn một cách chính xác thay vì pipet một lượng \(V_1\) nhỏ không thực tế. |
| Lượng mẫu | Một phần được đo lấy từ một thể tích lớn hơn — ở đây, là \(V_1\) của dung dịch gốc bạn pipet ra. |
| Bình định mức | Dụng cụ được hiệu chuẩn để chứa chính xác một thể tích tại một vạch khắc duy nhất (thông thường ở 20 °C). Được sử dụng để pha lên đến \(V_2\), điều này làm cho \(C_2\) chính xác. |
| % w/v | Grams của chất tan trên 100 mL dung dịch, vì vậy 5% w/v = 5 g/100 mL = 50 mg/mL. Khác với % w/w (grams trên 100 g) và % v/v (mL trên 100 mL). |
| ppm | Phần trên triệu. Đối với các dung dịch nước loãng, có mật độ gần 1 g/mL, 1 ppm ≈ 1 mg/L = 1 µg/mL. Xấp xỉ suy giảm đối với các dung dịch tập trung hoặc không phải nước. |
| Moles của chất tan | \(n = C \times V\) với \(V\) tính bằng lít: 0,25 L của 0,4 mol/L chứa \(0,4 \times 0,25 = 0,1\ \text{mol}\). Vì pha loãng chỉ thêm dung môi, \(n\) không thay đổi — đó chính xác là lý do tại sao \(C_1 V_1 = C_2 V_2\). |
Câu hỏi thường gặp
Nên thêm đúng thể tích dung môi hay định mức tới thể tích cuối? Với công việc cần độ chính xác cao, luôn định mức tới thể tích cuối \(V_2\) bằng bình định mức. Thể tích các chất lỏng không cộng gộp hoàn hảo, nên việc thêm đúng \(V_2 - V_1\) dung môi chỉ là gần đúng — tuy vậy vẫn chấp nhận được khi pha đệm ở mức tương đối.
Có dùng được đơn vị phần trăm hay mg/mL thay cho nồng độ mol không? Được. Phương trình đúng với mọi đơn vị nồng độ tuyến tính theo lượng chất trên thể tích, kể cả % w/v, mg/mL và ppm, miễn là \(C_1\) và \(C_2\) dùng chung một đơn vị.
Vì sao thể tích dung dịch gốc tính ra lại lớn hơn thể tích cuối? Điều đó xảy ra khi \(C_2\) bạn nhập lớn hơn \(C_1\). Không thể làm dung dịch đậm đặc hơn bằng cách thêm dung môi, nên hãy chọn dung dịch gốc mạnh hơn hoặc hạ nồng độ mục tiêu xuống.