Tỉ số truyền nhiều cấp bánh răng là gì?
Khi công suất đi qua nhiều cặp bánh răng ăn khớp với nhau, mỗi cặp sẽ làm thay đổi tốc độ và mô-men xoắn. Tỉ số truyền tổng cho biết trục vào quay bao nhiêu vòng thì trục ra quay đúng một vòng. Máy tính này xử lý bộ truyền bánh răng ghép tối đa bốn cấp, trong đó mỗi cấp gồm một bánh dẫn và một bánh bị dẫn.
Cách sử dụng máy tính
Với mỗi cấp, hãy nhập số răng của bánh dẫn (bánh nhận công suất) và của bánh bị dẫn (bánh ăn khớp với nó). Nếu bộ truyền của bạn ít cấp hơn, hãy để trống các cấp tùy chọn hoặc nhập 0. Nhập thêm tốc độ đầu vào (vòng/phút, RPM) để máy tính cho ra cả tốc độ đầu ra.
Giải thích công thức
Tỉ số truyền tổng bằng tích các tỉ số truyền của từng cấp:
$$i_{total} = \frac{N_{driven,1}}{N_{driver,1}} \times \frac{N_{driven,2}}{N_{driver,2}} \times \cdots$$Trong đó \(N\) là số răng của một bánh răng. Tốc độ đầu ra là \(\omega_{out} = \omega_{in} / i_{total}\), còn mô-men xoắn đầu ra lý tưởng bằng mô-men đầu vào nhân với \(i_{total}\), chưa tính tổn thất do ma sát. Mỗi cặp ăn khớp ngoài làm đảo chiều quay, nên số cấp chẵn cho chiều quay cùng chiều với đầu vào, còn số cấp lẻ thì ngược chiều.
Ví dụ minh họa
Cấp 1 có bánh dẫn 20 răng và bánh bị dẫn 40 răng; cấp 2 có bánh dẫn 18 răng và bánh bị dẫn 54 răng. Tốc độ đầu vào là 1800 vòng/phút.
$$i_{total} = \frac{40}{20} \times \frac{54}{18} = 2 \times 3 = 6$$$$\omega_{out} = \frac{1800}{6} = 300\,\text{RPM}$$Trục ra quay chậm hơn sáu lần và về lý tưởng sẽ cho mô-men xoắn lớn gấp sáu lần.
Tỷ số truyền điển hình của từng cấp
Các số liệu dưới đây là quy tắc kinh nghiệm chung trong kỹ thuật cho bánh răng ăn khớp ngoài. Giới hạn chính xác phụ thuộc vào tiêu chuẩn thiết kế, vật liệu, tải trọng và nhà sản xuất.
| Hạng mục | Giá trị điển hình |
|---|---|
| Tỷ số truyền bánh răng trụ thẳng một cấp | khoảng 1:1 đến 6:1 (thường lên tới 10:1 ở mức tối đa) |
| Hiệu suất mỗi cặp ăn khớp, bánh răng trụ thẳng | khoảng 95–99% |
| Hiệu suất mỗi cặp ăn khớp, bánh răng trụ nghiêng | khoảng 94–98% |
| Hiệu suất, bánh răng trục vít | khoảng 40–90% (giảm khi góc nâng nhỏ đi) |
| Số răng tối thiểu của bánh răng chủ động, góc áp lực 20° | khoảng 17 răng (để tránh cắt chân răng khi dùng răng đủ chiều cao tiêu chuẩn) |
| Tỷ số truyền tổng của 2 cấp | khoảng 10:1 đến 50:1 |
| Tỷ số truyền tổng của 3 cấp | khoảng 30:1 đến 200:1 |
| Tỷ số truyền tổng của 4 cấp | khoảng 100:1 đến 1000:1 hoặc cao hơn |
Vì sao dùng các cấp ghép?
Một cặp bánh răng đơn lẻ trở nên không thực tế ở tỷ số truyền cao. Để đạt tỷ số 30:1 chỉ bằng một cặp, bánh răng chủ động sẽ phải rất nhỏ (và do đó bị cắt chân răng hoặc yếu) hoặc bánh răng bị dẫn sẽ phải rất lớn. Chia tỷ số truyền qua nhiều cấp giúp mỗi bánh răng chủ động giữ được số răng tối thiểu và giúp hộp số gọn nhẹ. Tỷ số truyền tổng bằng tích các tỷ số của từng cấp, vì vậy ba cấp 3:1 cho tỷ số 27:1.
Tổn thất hiệu suất cộng dồn
Mỗi cặp ăn khớp đều tổn thất một phần công suất, và các tổn thất này nhân với nhau. Ba cấp bánh răng trụ thẳng, mỗi cấp 97%, cho \(0.97^3 \approx 0.913\), tức khoảng 91% tổng thể. Do đó mô-men xoắn đầu ra thực tế thấp hơn một chút so với giá trị lý tưởng mà máy tính này báo cáo.
So sánh các cấu hình bộ truyền bánh răng mẫu
Tất cả các hàng đều dùng tốc độ đầu vào 1800 vòng/phút. Mỗi cấp là một cặp bánh răng trụ thẳng ăn khớp ngoài, với bánh răng bị dẫn của cấp này dùng chung trục với bánh răng chủ động của cấp kế tiếp. Không có bánh răng trung gian. Hệ số nhân mô-men lý tưởng bằng tổng tỷ số truyền và bỏ qua tổn thất ma sát. Mỗi cặp ăn khớp ngoài đảo chiều quay, nên số cấp lẻ cho đầu ra đảo chiều còn số cấp chẵn cho cùng chiều.
| Cấu hình (số răng chủ động:bị dẫn) | Phép tính | Tỷ số truyền tổng | Số vòng quay đầu ra (vòng/phút) | Hệ số nhân mô-men lý tưởng | Chiều quay |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 cấp: 20:60 | \(60/20\) | 3:1 | 600 | 3× | Đảo chiều |
| 2 cấp: 20:40, 18:54 | \(2 \cdot 3\) | 6:1 | 300 | 6× | Cùng chiều |
| 3 cấp: 15:45 ×3 | \(3 \cdot 3 \cdot 3\) | 27:1 | 66.7 | 27× | Đảo chiều |
| 4 cấp: 20:40, 20:50, 18:54, 15:60 | \(2 \cdot 2.5 \cdot 3 \cdot 4\) | 60:1 | 30 | 60× | Cùng chiều |
Số vòng quay đầu ra bằng \(1800 / i\). Với hàng 3 cấp, \(1800 / 27 \approx 66.7\) vòng/phút. Mô-men xoắn tăng theo đúng hệ số mà tốc độ giảm, trừ đi tổn thất.
Câu hỏi thường gặp
Bánh răng trung gian có làm thay đổi tỉ số truyền không?
Không. Bánh răng trung gian nằm giữa bánh dẫn và bánh bị dẫn chỉ đảo chiều quay; số răng của nó triệt tiêu trong tỉ số truyền.
Tỉ số truyền nhỏ hơn 1 nghĩa là gì?
Trục ra quay nhanh hơn trục vào (tăng tốc), đổi lại mô-men xoắn bị giảm.
Máy tính có tính đến tổn thất không?
Không. Mỗi cặp bánh răng thực tế thường có hiệu suất khoảng 95–99%, nên mô-men xoắn đầu ra thực tế sẽ thấp hơn một chút so với giá trị lý tưởng hiển thị.