Công cụ tính RPM theo tỷ số truyền là gì?
Công cụ này tính tốc độ quay đầu ra (RPM) của trục bị dẫn dựa trên tốc độ đầu vào và tỷ số truyền giữa hai bánh răng ăn khớp. Tỷ số truyền lớn hơn 1 (giảm tốc) sẽ làm chậm đầu ra nhưng tăng mô-men xoắn; ngược lại, tỷ số nhỏ hơn 1 (tăng tốc) sẽ làm đầu ra quay nhanh hơn. Công thức này áp dụng cho mọi hệ thống truyền động có bánh răng — hộp số, hệ truyền lực, ròng rọc (puli) hay truyền động xích.
Cách sử dụng
Nhập tốc độ đầu vào theo đơn vị RPM (ví dụ tốc độ của động cơ điện hoặc động cơ đốt trong) và tỷ số truyền dưới dạng tỷ lệ giữa trục bị dẫn và trục dẫn. Một tỷ số ghi là 3,5:1 thì bạn chỉ cần nhập 3,5. Công cụ sẽ trả về tốc độ đầu ra tính bằng RPM.
Giải thích công thức
Mối quan hệ này rất đơn giản:
$$\text{RPM}_{\text{ra}} = \frac{\text{RPM}_{\text{vào}}}{\text{Tỷ số truyền}}$$Vì tỷ số truyền chính là hệ số mà tốc độ được nhân lên hoặc giảm xuống, nên lấy tốc độ đầu vào chia cho tỷ số này sẽ ra tốc độ đầu ra. Nếu biết hai giá trị, bạn có thể biến đổi công thức để tìm giá trị còn lại.
Ví dụ minh họa
Giả sử một động cơ quay ở tốc độ 3.000 RPM và dẫn động một hộp số có tỷ số giảm tốc 3,5:1. Tốc độ đầu ra sẽ là
$$3000 \div 3{,}5 = 857{,}14 \text{ RPM}$$Trục đầu ra quay chậm hơn động cơ, đánh đổi tốc độ để lấy mô-men xoắn.
Thêm ví dụ về số vòng quay theo tỉ số truyền
Tất cả ví dụ đều dùng công thức \(\text{Output RPM} = \dfrac{\text{Input RPM}}{\text{Gear Ratio}}\), trong đó tỉ số được viết dưới dạng đầu vào:đầu ra. Tỉ số lớn hơn 1 là giảm tốc; tỉ số nhỏ hơn 1 là truyền động tăng tốc (tăng tốc độ).
Ví dụ 1: Tỉ số tăng tốc 0,75:1
- Tốc độ đầu vào = 2.400 RPM, tỉ số truyền = 0,75.
- Thay số: \(\text{Output} = \dfrac{2400}{0.75}\).
- Kết quả: 3200 RPM. Trục đầu ra quay nhanh hơn trục đầu vào.
Ví dụ 2: Bộ truyền bánh răng hai cấp
- Tỉ số cấp 1 = 3,0:1, tỉ số cấp 2 = 2,5:1, đầu vào = 1.800 RPM.
- Tỉ số tổng bằng tích các cấp: \(3.0 \times 2.5 = 7.5\).
- Thay số: \(\text{Output} = \dfrac{1800}{7.5}\).
- Kết quả: 240 RPM.
- Kiểm tra từng cấp: \(1800 \div 3.0 = 600\) RPM sau cấp 1, rồi \(600 \div 2.5 = 240\) RPM sau cấp 2.
Ví dụ 3: Hộp số ô tô và cầu chủ động
- Tốc độ động cơ = 3.000 RPM, tỉ số hộp số = 3,6:1, tỉ số cầu chủ động = 3,42:1.
- Tốc độ trục các đăng: \(\dfrac{3000}{3.6} = 833.33\) RPM.
- Tỉ số tổng: \(3.6 \times 3.42 = 12.312\).
- Tốc độ trục bán trục: \(\dfrac{833.33}{3.42} = \dfrac{3000}{12.312} \approx\) 243.66 RPM.
Lưu ý: cách tính này bỏ qua sự trượt của bộ biến mô, sự trượt ly hợp và kích thước lốp, những yếu tố ảnh hưởng đến tốc độ thực tế của xe.
Tỉ số truyền điển hình theo ứng dụng
Đây chỉ là các khoảng điển hình mang tính tổng quát. Tỉ số thực tế khác nhau nhiều tùy theo nhà sản xuất, mẫu máy và mục đích thiết kế.
| Ứng dụng | Khoảng tỉ số điển hình (đầu vào:đầu ra) | Loại |
|---|---|---|
| Hộp số ô tô con, số 1 | ~3,0:1 đến 4,5:1 | Giảm tốc |
| Hộp số ô tô con, số cao nhất / tăng tốc | ~0,6:1 đến 0,8:1 | Tăng tốc |
| Cầu chủ động / vi sai | ~2,5:1 đến 4,5:1 | Giảm tốc |
| Hộp giảm tốc bánh vít | ~5:1 đến 100:1 | Giảm tốc |
| Truyền động xe đạp (đĩa xích đến líp) | ~0,5:1 đến 4:1 | Thay đổi theo số được chọn |
| Động cơ giảm tốc mini | ~3:1 đến 100:1 | Giảm tốc |
Các tỉ số xe đạp ở đây được biểu thị bằng số răng đĩa xích chia cho số răng líp, theo cùng cách hiểu đầu vào:đầu ra như máy tính.
Số vòng quay đầu ra theo các tỉ số truyền khác nhau
Tốc độ đầu vào cố định 3.000 RPM. Hệ số tăng momen xoắn xấp xỉ bằng tỉ số truyền, bỏ qua tổn thất do ma sát và hiệu suất.
| Tỉ số truyền | Số vòng quay đầu ra (RPM) | Loại | Hệ số tăng momen xoắn xấp xỉ |
|---|---|---|---|
| 0,5:1 | 6.000 | Tăng tốc | 0,5× |
| 0,75:1 | 4.000 | Tăng tốc | 0,75× |
| 1:1 | 3.000 | Truyền thẳng | 1× |
| 2:1 | 1.500 | Giảm tốc | 2× |
| 3,5:1 | 857.14 | Giảm tốc | 3,5× |
| 5:1 | 600 | Giảm tốc | 5× |
| 10:1 | 300 | Giảm tốc | 10× |
Tốc độ và momen xoắn đánh đổi cho nhau: những gì được lợi ở một bên sẽ mất ở bên kia (công suất gần như không đổi ngoài phần tổn thất).
Câu hỏi thường gặp
Tỷ số truyền 2:1 nghĩa là gì? Nghĩa là trục đầu vào phải quay hai vòng thì trục đầu ra mới quay được một vòng, khiến tốc độ đầu ra giảm còn một nửa.
Tỷ số truyền có thể nhỏ hơn 1 không? Có — tỷ số dưới 1 là chế độ tăng tốc, giúp đầu ra quay nhanh hơn đầu vào.
Mô-men xoắn có thay đổi không? Có. Mô-men xoắn tỷ lệ nghịch với tốc độ, nên việc giảm tốc độ còn một nửa sẽ làm mô-men xoắn tăng lên gần gấp đôi (chưa kể tổn hao).