Công cụ này dùng để làm gì
Lực dập (press tonnage) là lực mà máy dập cơ khí hoặc máy dập thủy lực phải sinh ra để cắt đứt phôi, đột một lỗ hay xuyên thủng tôn tấm. Chọn máy thiếu tấn thì đầu trượt bị kẹt giữa hành trình, chày gãy và khuôn hỏng; chọn dư tấn thì tốn điện, tốn tiền đầu tư và tốn cả diện tích nhà xưởng. Công cụ này ước tính lực cần thiết từ ba đại lượng mà người thiết kế khuôn nào cũng đã có sẵn: tổng chu vi đường cắt, chiều dày vật liệu và độ bền cắt của vật liệu. Bạn có thể tính theo hệ đo lường Anh - Mỹ (inch, psi, tấn Mỹ) hoặc hệ mét (mm, MPa, tấn lực). Lưu ý: "tấn" trong hệ Anh - Mỹ ở đây là US short ton = 907,2 kg, khác với tấn lực (tonne-force) quen dùng ở Việt Nam, nên khi làm việc với catalogue máy nhập khẩu bạn cần xem kỹ đơn vị nhà sản xuất ghi.
Giải thích công thức
Khi đột lỗ, chày cắt đứt một dải vật liệu có diện tích bằng chu vi đường cắt nhân với chiều dày. Lấy diện tích bị cắt đó nhân với độ bền cắt sẽ ra lực cần thiết:
$$F_{\text{tons}} = \frac{P \times t \times S}{2000}$$trong đó \(P\) = tổng chu vi đường cắt (in), \(t\) = chiều dày phôi (in), \(S\) = độ bền cắt giới hạn (psi), còn 2000 là hệ số quy đổi từ pound sang tấn Mỹ. Với hệ mét, \(P\) và \(t\) tính bằng mm, \(S\) tính bằng MPa (N/mm²), nên tích số thu được có đơn vị newton và bạn chia cho 9806,65 để ra tấn lực. Với hầu hết các loại thép, độ bền cắt vào khoảng 0,6-0,8 lần độ bền kéo; thép cacbon thấp (thép non) có độ bền cắt khoảng 50.000 psi (345 MPa).
Ví dụ tính toán
Đột một biên dạng có chu vi 12 in trên tấm thép non dày 0,125 in, độ bền cắt 50.000 psi:
$$F = \frac{12 \times 0.125 \times 50000}{2000} = \frac{75000}{2000} = 37.5\ \text{tons}$$Cộng thêm lực tháo phôi 10% (3,75 tấn) và hệ số an toàn 1,2: $$F_{\text{press}} = (37.5 + 3.75) \times 1.2 = 49.5\ \text{tons}$$ Vậy chọn máy dập 60 tấn là hợp lý.
Câu hỏi thường gặp
Đột nhiều lỗ cùng lúc thì nhập chu vi thế nào? Cộng dồn chu vi của tất cả các biên dạng được cắt trong cùng một hành trình. Một lỗ tròn đường kính 1 in đóng góp \(\pi \times 1 = 3.1416\) in.
Vì sao phải cộng thêm lực tháo phôi? Sau khi chày xuyên qua tấm, phần phôi rời và dải tôn bám chặt lấy thân chày; để rút chày lên thường cần thêm 5-20% lực đột, và tải trọng này cũng truyền qua máy dập.
Có cách nào giảm số tấn cần thiết không? Có. Mài vát góc cắt (angular shear) trên mặt chày hoặc mặt cối, hoặc làm chày so le chiều dài để các biên dạng cắt lệch thời điểm nhau, sẽ trải đều tải theo hành trình và có thể giảm lực đỉnh 25-50%. Công cụ này báo trường hợp xấu nhất, tức chày mặt phẳng không vát.