Làm tròn chữ số có nghĩa là gì?
Chữ số có nghĩa (significant figures, viết tắt sig figs) là những chữ số mang giá trị chính xác thực sự của một con số. Công cụ này giúp bạn làm tròn bất kỳ số nào về đúng số chữ số có nghĩa mà bạn mong muốn. Máy tính chấp nhận số nguyên, số thập phân và cả ký hiệu khoa học viết dưới các dạng như 3.5e3, 3.5 x 10^3 hoặc 3.5*10^3. Kết quả trả về gồm cả giá trị đã làm tròn lẫn một cách trình bày rõ ràng, dùng dấu gạch ngang phía trên chữ số có nghĩa cuối cùng để tránh mọi sự mơ hồ.
Cách sử dụng
Nhập con số bạn muốn làm tròn vào ô "Làm tròn:". Sau đó điền số chữ số có nghĩa mà bạn muốn giữ lại vào ô thứ hai. Nhấn nút tính toán. Con số lớn hiển thị chính là đáp án đã làm tròn; bảng bên dưới trình bày con số đó với dấu gạch ngang đánh dấu chữ số có nghĩa cuối cùng mỗi khi các số 0 ở cuối (nằm bên trái dấu thập phân) không còn ý nghĩa.
Giải thích công thức
Gọi \(V\) là số nhập vào và \(N\) là số chữ số có nghĩa cần giữ. Trước tiên ta xác định bậc độ lớn của chữ số đầu tiên: \(d = \lfloor \log_{10}|V| \rfloor\). Lũy thừa dùng để làm tròn là \(p = d - (N - 1)\). Khi đó ta tính
$$\text{Rounded} = \operatorname{sign}(V)\cdot\left\lfloor\frac{|V|}{10^{\,p}}+0.5\right\rfloor\cdot 10^{\,p}$$đây chính là quy tắc làm tròn lên một nửa quen thuộc. Kết quả sau đó được định dạng lại với tối đa \(\max(0, -p)\) chữ số thập phân nhằm loại bỏ những sai số nhỏ do dấu phẩy động gây ra.
Ví dụ minh họa
Hãy làm tròn 305,459 về 5 chữ số có nghĩa. Ở đây \(d = \lfloor \log_{10}(305{,}459) \rfloor = 2\), nên \(p = 2 - (5 - 1) = -2\) và \(10^p = 0{,}01\). Tiếp đó \(305{,}459 / 0{,}01 = 30545{,}9\); \(\lfloor 30545{,}9 + 0{,}5 \rfloor = 30546\); nhân ngược lại với 0,01 ta được 305,46. Cũng con số này, nếu làm tròn về 2 chữ số có nghĩa sẽ thành 310, được trình bày là 3 1̅ 0 vì số 0 ở cuối không phải là chữ số có nghĩa.
Quy tắc đếm chữ số có nghĩa
Chữ số có nghĩa (sig figs) là các chữ số trong một số đo được hoặc được báo cáo mang thông tin về độ chính xác của nó. Hãy áp dụng các quy tắc này trước khi làm tròn, để biết một giá trị đã có bao nhiêu chữ số.
| Quy tắc | Ví dụ | Số chữ số có nghĩa |
|---|---|---|
| Các chữ số khác 0 luôn có nghĩa | 123 | 3 |
| Các số 0 nằm giữa các chữ số khác 0 đều có nghĩa | 1005 | 4 |
| Các số 0 đứng đầu không có nghĩa (chúng chỉ xác định vị trí dấu thập phân) | 0.0042 | 2 |
| Các số 0 cuối sau dấu thập phân đều có nghĩa | 2.500 | 4 |
| Các số 0 cuối trong số nguyên không có dấu thập phân là không rõ ràng | 1200 | 2, 3 hoặc 4 (không rõ) |
| Ký hiệu khoa học loại bỏ sự mơ hồ: mọi chữ số trong phần hệ số đều có nghĩa | \(1.20\times10^{3}\) | 3 |
| Một đường gạch trên đánh dấu chữ số có nghĩa cuối cùng của số nguyên | \(12\overline{0}0\) | 3 |
| Số đếm chính xác có số chữ số có nghĩa không giới hạn | 12 quả trứng trong một tá | không giới hạn |
| Hằng số được định nghĩa có số chữ số có nghĩa không giới hạn | 1 inch = 2.54 cm (chính xác theo định nghĩa) | không giới hạn |
Để tránh nhầm lẫn, hãy viết số như 1200 thành \(1.2\times10^{3}\), \(1.20\times10^{3}\) hoặc \(1.200\times10^{3}\), tùy theo độ chính xác bạn muốn. Máy tính này làm tròn nửa lên: nếu phần bị loại bỏ đúng bằng 5 thì chữ số cuối được giữ sẽ được làm tròn lên (theo giá trị tuyệt đối).
Cùng một số được làm tròn đến các chữ số có nghĩa khác nhau
Bảng này làm tròn mỗi đầu vào đến 1, 2, 3 và 4 chữ số có nghĩa bằng phương pháp làm tròn nửa lên. Cột cuối cho biết kết quả dạng thập phân thông thường có cần gạch trên đầu (hoặc ký hiệu khoa học) để chỉ rõ các số 0 cuối nào có nghĩa hay không. Khi áp dụng, gạch trên đầu được đặt trên chữ số có nghĩa cuối cùng.
| Đầu vào | Số chữ số có nghĩa | Giá trị đã làm tròn | Ký hiệu khoa học | Cần gạch trên đầu không? |
|---|---|---|---|---|
| 0.004567 | 1 | 0.005 | \(5\times10^{-3}\) | Không |
| 0.004567 | 2 | 0.0046 | \(4.6\times10^{-3}\) | Không |
| 0.004567 | 3 | 0.00457 | \(4.57\times10^{-3}\) | Không |
| 0.004567 | 4 | 0.004567 | \(4.567\times10^{-3}\) | Không |
| 305.459 | 1 | 300 | \(3\times10^{2}\) | Có: \(\overline{3}00\) |
| 305.459 | 2 | 300 | \(3.0\times10^{2}\) | Có: \(3\overline{0}0\) |
| 305.459 | 3 | 305 | \(3.05\times10^{2}\) | Không |
| 305.459 | 4 | 305.5 | \(3.055\times10^{2}\) | Không |
| 999.6 | 1 | 1000 | \(1\times10^{3}\) | Có: \(\overline{1}000\) |
| 999.6 | 2 | 1000 | \(1.0\times10^{3}\) | Có: \(1\overline{0}00\) |
| 999.6 | 3 (trường hợp nhớ khi làm tròn) | 1000 | \(1.00\times10^{3}\) | Có: \(10\overline{0}0\) |
| 999.6 | 4 | 999.6 | \(9.996\times10^{2}\) | Không |
| 12,500 | 1 | 10,000 | \(1\times10^{4}\) | Có: \(\overline{1}0{,}000\) |
| 12,500 | 2 | 13,000 | \(1.3\times10^{4}\) | Có: \(1\overline{3}{,}000\) |
| 12,500 | 3 | 12,500 | \(1.25\times10^{4}\) | Có: \(12{,}\overline{5}00\) |
| 12,500 | 4 | 12,500 | \(1.250\times10^{4}\) | Có: \(12{,}5\overline{0}0\) |
| 6.02e23 | 1 | 6e23 | \(6\times10^{23}\) | Không (đã ở dạng ký hiệu khoa học) |
| 6.02e23 | 2 | 6.0e23 | \(6.0\times10^{23}\) | Không |
| 6.02e23 | 3 | 6.02e23 | \(6.02\times10^{23}\) | Không |
| 6.02e23 | 4 | 6.020e23 | \(6.020\times10^{23}\) | Không |
| 2.5 (trường hợp làm tròn nửa lên) | 1 | 3 | \(3\times10^{0}\) | Không |
Có hai điều cần lưu ý. Thứ nhất, 999.6 làm tròn đến 3 chữ số có nghĩa thành 1000, vì phép nhớ biến 999.6 thành 1000 và kết quả vẫn phải hiển thị ba chữ số có nghĩa (\(1.00\times10^{3}\)). Thứ hai, 12,500 làm tròn đến 2 chữ số có nghĩa cho ra 13,000 theo quy ước làm tròn nửa lên; một số lĩnh vực thay vào đó dùng làm tròn nửa về số chẵn, cho kết quả 12,000.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao lại có một gạch ngang phía trên một chữ số? Khi một số nguyên như 360 chỉ giữ lại 2 chữ số có nghĩa, số 0 ở cuối trở nên mơ hồ. Dấu gạch ngang trên số 6 cho biết đó mới là chữ số có nghĩa cuối cùng.
Máy tính dùng quy tắc làm tròn nào? Làm tròn lên một nửa: chữ số ngay sau vị trí cắt sẽ được làm tròn lên nếu nó bằng 5 trở lên, ngược lại thì bị bỏ đi.
Điều gì xảy ra với 999,6 khi làm tròn về 3 chữ số có nghĩa? Nó sẽ nhảy lên thành 1000, tức là có thêm một chữ số đầu nữa. Đây là kết quả đúng về mặt toán học và được giữ nguyên như vậy.