Công cụ này là gì
Công cụ này ước tính khối lượng riêng của nước ở thể lỏng theo nhiệt độ, dựa trên phương trình Kell (1975) cho nước tinh khiết, không chứa không khí ở áp suất khí quyển tiêu chuẩn, trong khoảng từ 0 °C đến 100 °C. Khối lượng riêng của nước không phải là hằng số: nó đạt giá trị lớn nhất quanh mức 4 °C rồi giảm dần khi nước nóng lên. Đây cũng chính là lý do vì sao băng nổi trên mặt nước và vì sao các hồ nước phân tầng theo nhiệt độ.
Cách sử dụng
Bạn chỉ cần nhập nhiệt độ của nước theo độ C (từ 0 đến 100). Công cụ sẽ trả về khối lượng riêng tính theo kilôgam trên mét khối (kg/m³) và đồng thời theo gam trên xăngtimét khối (g/cm³). Bạn có thể dùng nó cho công việc trong phòng thí nghiệm, kỹ thuật, nuôi cá cảnh, nấu bia thủ công hay làm bài tập vật lý.
Công thức
Khối lượng riêng được tính theo phương trình Kell (1975):
$$\rho = \frac{999.83952 + 16.945176\,T - 7.9870401\times10^{-3}\,T^{2} - 46.170461\times10^{-6}\,T^{3} + 105.56302\times10^{-9}\,T^{4} - 280.54253\times10^{-12}\,T^{5}}{1 + 16.879850\times10^{-3}\,T}$$
trong đó \(T\) là nhiệt độ tính bằng °C và \(\rho\) có đơn vị kg/m³. Một đa thức bậc năm theo \(T\) chia cho một số hạng bậc nhất tái tạo các giá trị khối lượng riêng đo được của nước từ 0 °C đến 100 °C với sai số chỉ khoảng 0.01 kg/m³; giá trị cực đại của nó, 999.972 kg/m³, đạt được ở khoảng 3.98 °C.
Ví dụ minh họa
Với \(T = 100\) °C, sáu số hạng ở tử số là \(999.839520\), \(+1694.517600\), \(-79.870401\), \(-46.170461\), \(+10.556302\) và \(-2.805425\), cộng lại được \(2576.067135\). Mẫu số là \(1 + 16.879850\times10^{-3}\times 100 = 2.687985\). Vậy $$\rho = \frac{2576.067135}{2.687985} \approx 958.364 \text{ kg/m}^3.$$ Gần điểm sôi, nước có khối lượng riêng thấp hơn rõ rệt so với mức ~999,97 kg/m³ mà nó đạt được quanh 4 °C.
Bảng tham chiếu mật độ nước (0–100 °C)
Bảng dưới đây được tạo trực tiếp từ phương trình Kell được sử dụng bởi máy tính này:
$$\rho = \frac{999.83952 + 16.945176\,T - 7.9870401\times10^{-3}\,T^{2} - 46.170461\times10^{-6}\,T^{3} + 105.56302\times10^{-9}\,T^{4} - 280.54253\times10^{-12}\,T^{5}}{1 + 16.879850\times10^{-3}\,T}$$Phép thế đã làm việc tại \(T = 20\ ^\circ\mathrm{C}\):
$$\rho = \frac{999.83952 + 338.903520 - 3.194816 - 0.369364 + 0.016890 - 0.000898}{1 + 0.337597} = \frac{1335.194853}{1.337597}$$$$\rho = 998.204\ \mathrm{kg/m^3}$$Vì vậy nước ở 20 °C có mật độ 998.20 kg/m³, hoặc 0.99820 g/cm³.
| Nhiệt độ (°C) | Nhiệt độ (°F) | Mật độ từ phương trình Kell (kg/m³) | Mật độ (g/cm³) | Giá trị được tính trong bảng tiêu chuẩn (kg/m³) |
|---|---|---|---|---|
| 0 | 32.0 | 999.84 | 0.99984 | 999.84 |
| 3.98 (cực đại) | 39.2 | 999.97 | 0.99997 | 999.97 |
| 4 | 39.2 | 999.97 | 0.99997 | 999.97 |
| 10 | 50.0 | 999.70 | 0.99970 | 999.70 |
| 15 | 59.0 | 999.10 | 0.99910 | 999.10 |
| 20 | 68.0 | 998.20 | 0.99820 | 998.21 |
| 25 | 77.0 | 997.04 | 0.99704 | 997.05 |
| 30 | 86.0 | 995.65 | 0.99565 | 995.65 |
| 40 | 104.0 | 992.22 | 0.99222 | 992.22 |
| 50 | 122.0 | 988.04 | 0.98804 | 988.04 |
| 60 | 140.0 | 983.20 | 0.98320 | 983.20 |
| 70 | 158.0 | 977.77 | 0.97777 | 977.76 |
| 80 | 176.0 | 971.80 | 0.97180 | 971.79 |
| 90 | 194.0 | 965.32 | 0.96532 | 965.32 |
| 100 | 212.0 | 958.36 | 0.95836 | 958.35 |
Tất cả các giá trị giả định nước lỏng tinh khiết (không chứa không khí) ở áp suất 1 atm (101.325 kPa). Hai đặc điểm của đường cong đáng chú ý: mật độ không đơn điệu — nó tăng từ 0 °C đến cực đại gần 3.99 °C và giảm sau đó (bất thường làm cho nước đá nổi và các hồ đông từ trên xuống dưới) — và tổng thay đổi trong toàn bộ phạm vi 0–100 °C chỉ khoảng 4 %.
Cột cuối cùng liệt kê các mật độ từ dữ liệu tham chiếu tiêu chuẩn (các bảng IAPWS-95 / kiểu CIPM). Phương trình Kell khớp với các giá trị này trong phạm vi 0.01 kg/m³ ở mọi nhiệt độ trong bảng — khoảng 0.001 % của giá trị — thấp hơn rất nhiều so với mức mà công trình kỹ thuật, phòng thí nghiệm hay công tác lắp ráp ống nước có thể phân biệt được.
Hằng số được sử dụng trong công thức
Phương trình Kell (G. S. Kell, J. Chem. Eng. Data 20 (1975) 97–105) là một phù hợp đường cong thực nghiệm — một đa thức bậc năm chia cho một số hạng bậc nhất — không phải là suy dẫn từ các nguyên lý cơ bản. Các hệ số của nó là những con số làm cho đường cong phù hợp với các mật độ được đo của nước tinh khiết, không chứa không khí ở 1 atm. \(T\) luôn được nhập bằng độ Celsius.
| Hằng số | Nơi nó xuất hiện | Vai trò | Đơn vị |
|---|---|---|---|
| 999.83952 | \(a_0\) | Mật độ ở 0 °C (giá trị của toàn bộ biểu thức tại \(T = 0\)) | kg/m³ |
| 16.945176 | \(a_1\), nhân với \(T\) | Số hạng bậc nhất | kg/(m³·°C) |
| −7.9870401 × 10⁻³ | \(a_2\), nhân với \(T^{2}\) | Số hạng bậc hai | kg/(m³·°C²) |
| −46.170461 × 10⁻⁶ | \(a_3\), nhân với \(T^{3}\) | Số hạng bậc ba | kg/(m³·°C³) |
| 105.56302 × 10⁻⁹ | \(a_4\), nhân với \(T^{4}\) | Số hạng bậc bốn | kg/(m³·°C⁴) |
| −280.54253 × 10⁻¹² | \(a_5\), nhân với \(T^{5}\) | Số hạng bậc năm | kg/(m³·°C⁵) |
| 16.879850 × 10⁻³ | \(b\), mẫu số \(1 + b\,T\) | Hiệu chỉnh dạng hữu tỉ giúp đường cong giữ được độ chính xác đến 100 °C | 1/°C |
Đường cong đạt cực đại, 999.972 kg/m³, ở khoảng 3.98 °C, trùng với điểm mà các bảng tham chiếu tiêu chuẩn đưa ra. Định nghĩa lịch sử của kilogram là khối lượng của một lít nước ở điểm đặc mật nhất là lý do con số tròn 1000 nằm rất gần giá trị cực đại đó.
Điều kiện có hiệu lực
- Chất: nước lỏng tinh khiết, không chứa không khí. Những muối, đường hoặc chất rắn tan, nâng cao mật độ đáng kể — nước biển với độ mặn 35 g/kg xấp xỉ 1025 kg/m³ ở 20 °C — và công thức này không áp dụng cho chúng.
- Phạm vi nhiệt độ: 0 đến 100 °C (32 đến 212 °F). Công cụ này chỉ chấp nhận phạm vi đó; phương trình không mô tả nước đá (khoảng 917 kg/m³ ở 0 °C) hoặc hơi nước.
- Áp suất: 101.325 kPa (1 atm). Nước lỏng gần như không nén được, vì vậy áp suất chỉ có tác dụng nhỏ — khoảng +0.05 kg/m³ trên mỗi bar bổ sung gần nhiệt độ phòng — nhưng ở áp suất cao hoặc dọc theo đường bão hòa trên 100 °C một phương trình trạng thái đầy đủ như IAPWS-95 là bắt buộc.
- Độ chính xác: phương trình Kell theo dõi các mật độ được tính trong bảng tiêu chuẩn trong phạm vi khoảng 0.01 kg/m³ từ 0 °C đến 100 °C — khoảng 0.001 % của giá trị. Điều đó nằm trong dung sai của các tính toán thủy lực, HVAC và phòng thí nghiệm thông thường.
Chuyển đổi đơn vị mật độ
Máy tính báo cáo mật độ tính bằng kg/m³ (đơn vị SI) và g/cm³. Nhân kết quả kg/m³ với hệ số dưới đây để đạt được bất kỳ đơn vị phổ biến nào khác. Các chuyển đổi metric là chính xác theo định nghĩa; các hệ số lb/ft³, lb/gal và slug/ft³ là đơn vị tùy chỉnh US/imperial, được làm tròn ở đây thành sáu chữ số có nghĩa.
| Từ kg/m³ đến | Nhân với | Phép toán tương đương |
|---|---|---|
| g/cm³ | 0.001 | chia cho 1000 |
| g/mL | 0.001 | chia cho 1000 (1 mL = 1 cm³) |
| kg/L | 0.001 | chia cho 1000 |
| t/m³ (tấn metric) | 0.001 | chia cho 1000 |
| lb/ft³ | 0.0624280 | Tùy chỉnh US/imperial |
| lb/gallon lỏng US | 0.00834540 | Gallon US = 3.785411784 L |
| lb/gallon imperial | 0.0100224 | Gallon imperial Anh = 4.54609 L |
| slug/ft³ | 0.00194032 | Đơn vị khối lượng tùy chỉnh US |
| oz/in³ | 0.000578037 | Tùy chỉnh US |
Hàng đã làm việc — nước ở 20 °C (998.21 kg/m³, giá trị được tính trong bảng tiêu chuẩn)
| Đơn vị | Tính toán | Kết quả |
|---|---|---|
| g/cm³ | \(998.21 \div 1000\) | 0.99821 |
| kg/L | \(998.21 \div 1000\) | 0.99821 |
| lb/ft³ | \(998.21 \times 0.0624280\) | 62.316 |
| lb/US gal | \(998.21 \times 0.00834540\) | 8.3305 |
| lb/imp gal | \(998.21 \times 0.0100224\) | 10.005 |
| slug/ft³ | \(998.21 \times 0.00194032\) | 1.9368 |
Đây là những quy tắc ngón tay nổi tiếng đằng sau "nước nặng khoảng 62.4 pound trên một foot khối" (tùy chỉnh US) và "một pint là một pound" — và, ở Anh, gallon imperial được định nghĩa sao cho nước nặng gần như chính xác 10 lb trên mỗi gallon.
Đầu vào nhiệt độ
Trường temp lấy độ Celsius. Nếu bạn có số đọc Fahrenheit, hãy chuyển đổi trước:
$$T_{^\circ C} = \frac{ T_{^\circ F} - 32}{1.8} \qquad\text{và}\qquad T_{^\circ F} = 1.8\,T_{^\circ C} + 32$$Phạm vi đầu vào hợp lệ 0–100 °C do đó tương ứng với 32–212 °F, và 273.15–373.15 K trên thang tuyệt đối. Ví dụ, một đường ống nước nóng ở 140 °F là \((140 - 32)/1.8 = 60\ ^\circ\mathrm{C}\), cho mật độ khoảng 983.20 kg/m³ — khoảng 1.5 % ít hơn cùng một nước ở nhiệt độ phòng, đó chính xác là sự giãn nở thúc đẩy điều chỉnh kích thước bình giãn nhiệt và các vòng lặp đối lưu tự nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Nước có khối lượng riêng lớn nhất ở nhiệt độ nào? Khoảng 3,99 °C, khi đó khối lượng riêng đạt xấp xỉ 999,97 kg/m³.
Công thức này có tính đến áp suất không? Không — công thức giả định áp suất khí quyển tiêu chuẩn và nước tinh khiết ở thể lỏng.
Vì sao khối lượng riêng giảm khi vượt quá 4 °C? Do sự giãn nở nhiệt: khi nóng lên, các phân tử chuyển động và tách xa nhau hơn, làm tăng thể tích và giảm khối lượng riêng.