Miller İndisleri Nedir?
Miller indisleri, bir kristal kafesi içindeki düzlemin yönelimini tanımlamak için kullanılan üç tam sayıdan (h k l) oluşan bir gösterimdir. Birim hücrenin gerçek boyutundan bağımsız, boyutsuz ve kısa bir notasyon sunarlar; bu da onları X-ışını kırınımı analizinde, malzeme biliminde ve katı hal fiziğinde vazgeçilmez kılar.
Bu Hesaplayıcı Nasıl Kullanılır?
Düzlemin x, y ve z kristalografik eksenleriyle yaptığı kesişimleri, a, b ve c kafes sabitleri cinsinden girin. Bir eksene paralel uzanan (yani kesişimi sonsuzda olan) bir düzlem için 0 girin — hesaplayıcı bunu indis 0 olarak değerlendirir. Araç daha sonra terslerini alır, kesirleri ortadan kaldırır ve sonucu en küçük tam sayı kümesine sadeleştirir.
Formülün Açıklaması
İşlem üç adımdan oluşur:
$$(h\,k\,l) = \frac{m}{\gcd}\left(\dfrac{1}{\text{X intercept}}\;,\;\dfrac{1}{\text{Y intercept}}\;,\;\dfrac{1}{\text{Z intercept}}\right)$$
1. Kesişimleri bulun (kafes birimleri cinsinden, örneğin 1, 2, 3).
2. Terslerini alın (\(1/1\), \(1/2\), \(1/3\)).
3. Kesirleri giderin: paydaların en küçük ortak katıyla çarpın (\(\times 6 \to 6, 3, 2\)) ve varsa ortak çarpana bölerek sadeleştirin.
Elde edilen tam sayılar (6 3 2) Miller indisleridir; parantez içinde, virgül kullanılmadan yazılır.
Çözümlü Örnek
Bir düzlem eksenleri \(x = 1\), \(y = 2\), \(z = 3\) noktalarında kesiyor. Ters değerler \(1\), \(1/2\), \(1/3\) olur. Hepsini 6 ile çarptığımızda \(6, 3, 2\) elde ederiz. 1'den büyük bir ortak çarpan bulunmadığından Miller indisleri (6 3 2) olur.
Yaygın Kristal Düzlemleri ve Miller İndisleri
Miller indisleri, eksen kesişim noktalarının (ağ sabitleri a, b, c'nin katları olan) ağ birimlerinde ifade edilen karşılıklarının alınması, sonra kesirlerin temizlenmesi ve en büyük ortak bölene bölünmesiyle elde edilir. Bir eksenin \(\infty\) kesişim noktası, düzlemin o eksene paralel olduğu anlamına gelir ve bunun karşılığı \(1/\infty = 0\) 0 indisini verir. Aşağıdaki tablo, kübik kristallerde en sık karşılaşılan düzlemleri listeler.
| Düzlem (h k l) | x kesişim noktası | y kesişim noktası | z kesişim noktası | Yönelim / açıklama | Yakın paketleme, kayma ve kırınım notları |
|---|---|---|---|---|---|
| (1 0 0) | 1 | ∞ | ∞ | x'e dik küp yüzü | {100} ailesinin üyesi (6 eşdeğer küp yüzü); kaya tuzu ve birçok kübik oksidin çatlama/yüz düzlemi |
| (0 1 0) | ∞ | 1 | ∞ | y'ye dik küp yüzü | Kübik simetri ile (100)'e eşdeğer |
| (0 0 1) | ∞ | ∞ | 1 | z'ye dik küp yüzü | Kübik yarı iletkenler için yaygın epitaksiyel büyüme yüzeyi |
| (1 1 0) | 1 | 1 | ∞ | Yüz-köşegen düzlemi, z eksenine paralel | BCC metallerinin (α-Fe, W, Mo) yakın paketlenmiş düzlemidir; birincil BCC kayması {110}⟨111⟩'dür, {112} ve {123} de etkindir. BCC'de yansımalar h+k+l'nin çift olmasını gerektirir, bu nedenle 110 ilk izin verilen (en düşük açılı) X-ışını pikidir |
| (1 0 1) | 1 | ∞ | 1 | Yüz-köşegen düzlemi, y eksenine paralel | {110} ailesinin üyesi (12 eşdeğer düzlem) |
| (0 1 1) | ∞ | 1 | 1 | Yüz-köşegen düzlemi, x eksenine paralel | Kübik simetri ile (110)'e eşdeğer |
| (1 1 1) | 1 | 1 | 1 | Üç ekseni de eşit olarak kesen oktahedral düzlem | FCC metallerinin (Al, Cu, Ni, γ-Fe) yakın paketlenmiş düzlemidir; FCC kayması {111}⟨110⟩'dür, bu da FCC metallerinin neden sünek olduğunu açıklar. FCC'de izin verilen yansımalar h,k,l'nin tümü çift veya tümü tek olmasına sahiptir, bu nedenle 111 ilk izin verilen X-ışını pikidir |
| (1 1 2) | 1 | 1 | 1/2 | [110] bölgesinde daha dik düzlem | BCC'de ikincil kayma düzlemi; BCC metallerinde {112} ikizlenme düzlemi |
| (1 2 3) | 1 | 1/2 | 1/3 | Üç eşitsiz kesişim noktası olan genel düzlem (bu kümenin en düşük simetri indis üçlüsü) | En yüksek çokluğa sahip kübik aile (48 eşdeğer düzlem); {123} üçüncü BCC kayma düzlemi ailesidir |
| (1̄ 1 0) | −1 | 1 | ∞ | Diğer yüz köşegeni — aynı {110} ailesi, (110)'e göre z etrafında 90° döndürülmüş | Negatif indis için çubuk gösterimini gösterir; (1̄10) ve (110) kübik ağda kristalografik olarak eşdeğerdir ancak farklı bireysel düzlemlerdir |
İki kural ayrı tutmaya değerdir: yuvarlak parantezler \((h\,k\,l)\) belirli bir düzlemi gösterirken, süslü parantezler \(\{h\,k\,l\}\) kristalın simetrisi tarafından eşdeğer hale getirilen tüm düzlem ailesini gösterir. Yalnızca kübik kristaller için, düzlemler arası mesafe basit ilişkiyi izler
$$d_{hkl}=\frac{a}{\sqrt{h^2+k^2+l^2}}$$bu nedenle daha yüksek indisli düzlemler daha yakından aralıklı olup daha büyük Bragg açılarında kırınım yaparlar. \(\{100\}\), \(\{110\}\) ve \(\{111\}\) gibi daha düşük indisli, geniş aralıklı düzlemler en yüksek atom yoğunluğuna sahiptir, bu da onların hem kayma davranışına hem de X-ışını kırınım desenindeki en güçlü düşük açı piklerine hâkim olmasının nedenidir.
Anahtar Kristalografi Terimleri
- Birim hücre
- Saf öteleme ile istiflendiğinde tüm kristal ağını oluşturan en küçük tekrar eden atom paralelyüzü. Kenarları, kesişim noktaları için kullanılan x, y ve z kristalografik eksenlerini tanımlar.
- Ağ sabitleri a, b, c
- Birim hücrenin x, y ve z boyunca kenar uzunlukları (eksenleri arası açılar α, β, γ ile). Tipik olarak nanometrenin onda birkaçıdır — örneğin, alüminyumun kübik ağ sabiti yaklaşık 0.405 nm'dir. Kübik kristalde \(a = b = c\) ve tüm açılar 90°'dir.
- Ağ birimlerinde eksen kesişim noktası
- Düzlemin her ekseni nerede kestikleri, nanometre cinsinden değil, o eksenin ağ sabitinin katı olarak ölçülür. x üzerindeki \(\tfrac{1}{2}\) kesişim noktası, düzlemin \(a/2\)'de geçtiğini anlamına gelir. Bir eksene paralel olan düzlem, o eksen üzerinde \(\infty\) kesişim noktasına sahiptir.
- Karşılık
- Kesişim noktasının çarpımsal tersi \(1/n\). Karşılıklar, paralel bir düzlemin sonlu bir indis vermesi için kullanılır: kullanışsız bir sonsuzluk yerine \(1/\infty = 0\).
- Miller indisleri (h k l)
- Kesişim noktalarının karşılıklarıyla orantılı olan üç en küçük tamsayı: \((h\,k\,l) = m\left(\tfrac{1}{x},\tfrac{1}{y},\tfrac{1}{z}\right)/\gcd\). Yalnızca bir düzlemin yönelimini belirtirler — tüm paralel düzlemler aynı indisleri paylaşırlar. Resmî gösterimde virgülsüz ve boşluksuz yazılır, örneğin (111).
- Çubuk gösterimi (h̄)
- Bir çubuk negatif indisi işaretler: \(\bar{1}\) −1 anlamına gelir. Bir düzlem, \((1\,\bar{1}\,0)\)'da olduğu gibi bir eksenin negatif tarafını her kesmek istediğinde ortaya çıkar.
- (h k l) vs {h k l} vs [u v w] vs ⟨u v w⟩
- (h k l) — belirli bir düzlem. {h k l} — kristalın simetrisi tarafından eşdeğer hale getirilen tüm düzlemlerin ailesi (kübik kristalde {100} altı küp yüzünü içerir). [u v w] — en küçük tamsayılara indirgenen \(u\mathbf{a}+v\mathbf{b}+w\mathbf{c}\) vektör bileşenleri olarak verilen belirli bir kristalografik yön. ⟨u v w⟩ — simetri açısından eşdeğer yönlerin ailesi. Yararlı bir kısayol: yalnızca kübik kristallerde, [h k l] yönü (h k l) düzlemine diktir; bu, daha düşük simetrili sistemlerde genel olarak doğru değildir.
- Düzlemler arası mesafe d
- Aynı ailenin bitişik paralel düzlemleri arasındaki dik mesafe, \(d_{hkl}\) olarak yazılır. Kübik kristaller için \(d_{hkl} = a/\sqrt{h^2+k^2+l^2}\). X-ışını kırınım piklerinin belirli (h k l) düzlemlerine nasıl atandığını açıklayan Bragg yasası \(n\lambda = 2d\sin\theta\) aracılığıyla indisleri ölçüme bağlar.
- Miller–Bravais 4-indis gösterimi (h k i l)
- Altı köşeli ve trigonal kristaller için kullanılır, burada 120°'deki üç eş düzlemli eksen \(a_1, a_2, a_3\) artı c ekseni simetri açısından eşdeğer düzlemleri benzer hale getirir. Üçüncü indis gereksizdir ve \(i = -(h+k)\) ile sabitlenir, bu nedenle \(h+k+i=0\). Altı köşeli bazal düzlem (0001) ve prizma düzlemleri {10\(\bar{1}\)0}'dır — magnezyum, titanyum, çinko ve diğer HCP metalleri için önemli gösterim.
Miller indisleri kendileri uluslararası, sisteme bağımlı olmayan bir uzlaşıdır (IUCr aracılığıyla standartlaştırılmış); yukarıdaki çubuk ve Miller–Bravais formları bu uzlaşıyı izlerler. Ancak ağ sabitleri malzemeye özgü ve sıcaklığa bağımlıdır, bu nedenle hassasiyet önemli olduğunda onları kaynak ve sıcaklık ile birlikte alıntılayın.
Sıkça Sorulan Sorular
0 indisi ne anlama gelir? 0 indisi, düzlemin o eksene paralel olduğunu gösterir — kesişimi sonsuzdadır ve \(1/\infty = 0\)'dır.
Bir sayının üzerindeki çizgi ne ifade eder? Tam notasyonda negatif bir indis, üzerine çizgi konularak yazılır (örneğin 1̄). Bu hesaplayıcı, negatif eksen yönünde kesişen düzlemler için negatif işareti döndürür.
(1 1 1) ile (2 2 2) aynı düzlem midir? Sadeleştirilmiş biçim olan (1 1 1) düzlem yönelimini tanımlar; indisler her zaman en küçük tam sayı kümesine indirgenir.