Isıl Genleşme Nedir?
Katı malzemelerin çoğu ısındığında genleşir, soğuduğunda büzülür. Doğrusal ısıl genleşme, metal bir çubuk, ray, boru ya da köprü açıklığı gibi tek boyutlu bir cismin sıcaklığı değiştikçe uzunluğunun nasıl değiştiğini anlatır. Bu hesaplama aracı, bir cismin ilk uzunluğunu, doğrusal genleşme katsayısını ve sıcaklık değişimini kullanarak uzunluk değişimini (\(\Delta L\)) ve buna bağlı son uzunluğu (\(L\)) hesaplar.
Nasıl Kullanılır?
İlk uzunluk \(L_0\) değerini (metre cinsinden), malzemenin doğrusal genleşme katsayısı \(\alpha\) değerini (1/°C cinsinden) ve başlangıç ile son sıcaklıkları (°C cinsinden) girin. Araç önce sıcaklık değişimini \(\Delta T = T_2 - T_1\) olarak bulur, ardından uzunluk değişimini ve son uzunluğu hesaplar. Tipik \(\alpha\) değerleri: çelik ≈ 0,000012, alüminyum ≈ 0,000023, bakır ≈ 0,000017, cam ≈ 0,000009 (°C başına).
Formülün Açıklaması
Temel denklem $$\Delta L = \alpha \cdot L_0 \cdot \Delta T$$ şeklindedir; burada \(\alpha\), derece başına oransal uzunluk değişimini, \(L_0\) başlangıç uzunluğunu ve \(\Delta T\) sıcaklık değişimini ifade eder. Son uzunluk ise basitçe $$L = L_0 + \Delta L = L_0(1 + \alpha \cdot \Delta T)$$ olur. Negatif bir \(\Delta T\) (soğuma) negatif bir \(\Delta L\) verir; yani cisim büzülür.
Örnek Çözüm
10 m uzunluğundaki çelik bir ray (\(\alpha = 0{,}000012 \ /°C\)) 20 °C'den 45 °C'ye ısınıyor. \(\Delta T = 25\ °C\). $$\Delta L = 0{,}000012 \times 10 \times 25 = 0{,}003 \ \text{m} = 3 \ \text{mm}$$ Son uzunluk = 10,003 m. Küçük ama gerçek olan bu genleşme, rayların ve köprülerin neden genleşme boşlukları içerdiğini açıklar.
Sık Sorulan Sorular
Soğuma için de çalışır mı? Evet — son sıcaklığı başlangıç sıcaklığından düşük girin; \(\Delta L\) negatif olur (büzülme).
Hangi birimleri kullanmalıyım? Uzunluğu metre, \(\alpha\) değerini 1/°C cinsinden girerseniz \(\Delta L\) metre çıkar. \(\alpha\) değeri sıcaklık birimiyle uyumlu olduğu sürece tutarlı her uzunluk birimi işe yarar.
Bu doğrusal mı yoksa hacimsel genleşme mi? Bu doğrusal (1 boyutlu) genleşmedir. Alan için \(\approx 2\alpha\), izotropik malzemelerde hacim için ise \(\approx 3\alpha\) kullanın.
Ortak Malzemeler için Doğrusal Termal Genleşme Katsayıları
20 °C civarındaki tipik doğrusal termal genleşme katsayıları (α) aşağıda listelenmiştir. ×10⁻⁶ /°C cinsinden bir değer, sayısal olarak ×10⁻⁶ /K cinsinden aynı değere eşittir, çünkü 1 °C'lik bir sıcaklık değişimi 1 K'ye eşittir.
| Malzeme | α (×10⁻⁶ /°C veya /K) |
|---|---|
| Çelik (karbonlu/yapısal) | ≈ 12 |
| Paslanmaz çelik (östenitik) | ≈ 17 |
| Alüminyum | ≈ 23 |
| Bakır | ≈ 17 |
| Pirinç | ≈ 19 |
| Beton | ≈ 12 |
| Cam (sıradan soda-kireç) | ≈ 9 |
| Pyrex (borosilikat cam) | ≈ 3,3 |
| Invar (Fe-Ni alaşımı) | ≈ 1,2 |
| PVC | ≈ 50–80 |
| Kurşun | ≈ 29 |
Not: Bu değerler yaklaşıktır. Gerçek katsayılar tam alaşıma veya karışıma, üreticiye ve sıcaklık aralığına göre değişir. Tasarım çalışmalarında, malzeme teknik veri föyündeki veya geçerli standarttaki değeri kullanın.
Farklı Malzemelerde ve Sıcaklık Değişimlerinde Genleşme
Tablo, sabit bir başlangıç uzunluğu olan L₀ = 10 m (10.000 mm) ve \(\Delta L = \alpha \cdot L_0 \cdot \Delta T\) formülünü kullanır; burada ΔT, sıcaklık artışıdır. Çelik için α = 12×10⁻⁶ /°C, alüminyum için 23×10⁻⁶ /°C ve cam için 9×10⁻⁶ /°C kullanılmıştır.
| Malzeme (α) | ΔT | ΔL (mm) | Son uzunluk (mm) |
|---|---|---|---|
| Çelik (12×10⁻⁶) | 25 °C | 3,00 | 10.003,00 |
| Çelik (12×10⁻⁶) | 50 °C | 6,00 | 10.006,00 |
| Çelik (12×10⁻⁶) | 100 °C | 12,00 | 10.012,00 |
| Alüminyum (23×10⁻⁶) | 25 °C | 5,75 | 10.005,75 |
| Alüminyum (23×10⁻⁶) | 50 °C | 11,50 | 10.011,50 |
| Alüminyum (23×10⁻⁶) | 100 °C | 23,00 | 10.023,00 |
| Cam (9×10⁻⁶) | 25 °C | 2,25 | 10.002,25 |
| Cam (9×10⁻⁶) | 50 °C | 4,50 | 10.004,50 |
| Cam (9×10⁻⁶) | 100 °C | 9,00 | 10.009,00 |
ΔT = 50 °C'de alüminyum için yerine koyma örneği: \(\Delta L = 23\times10^{-6}\times 10{,}000\ \text{mm}\times 50 = 11.5\ \text{mm}\). Beton (α ≈ 12×10⁻⁶), bu tablodaki çelikle aynı değerleri verir.
Sonucunuzu Yorumlama
- ΔL'nin işareti: Pozitif bir ΔL (son sıcaklık başlangıç sıcaklığının üzerinde) nesnenin uzadığı anlamına gelir. Negatif bir ΔL (son sıcaklık başlangıç sıcaklığının altında) nesnenin büzüldüğü anlamına gelir. Son uzunluk = L₀ + ΔL.
- Tipik boyut: Birkaç metre uzunluğundaki nesneler ve on derecelik sıcaklık değişimleri için ΔL genellikle milimetre mertebesindedir. 20 °C'den −10 °C'ye soğutulan 10 m uzunluğundaki bir çelik eleman (ΔT = −30 °C) için \(\Delta L = 12\times10^{-6}\times 10\ \text{m}\times(-30) = -3.6\times10^{-3}\ \text{m} = -3.6\ \text{mm}\) elde edilir.
- Genleşme derzleri ve boşluklar: Köprüler, boru hatları, demiryolu rayları, kaplamalar ve uzun cepheler, en az beklenen ΔL kadar büyük genleşme derzlerine veya açıklık boşluklarına, ayrıca bir emniyet payına ihtiyaç duyar. Parçanın hizmet sırasında göreceği en büyük sıcaklık salınımını kullanın.
- Kısıtlıysa termal gerilme: Nesne serbestçe genleşemiyorsa, bunun yerine gerilme birikir. Tamamen kısıtlanmış bir çubuk için yaklaşık gerilme \(\sigma = E\,\alpha\,\Delta T\) ile verilir. E ≈ 200 GPa, α ≈ 12×10⁻⁶ /°C ve ΔT = 50 °C olan çelik için bu, yaklaşık 120 MPa verir. Bu değer, burkulmaya, çatlamaya veya arızalı birleşimlere neden olacak kadar büyüktür.
- Model sınırları: Hesap makinesi, α'nın sıcaklık aralığı boyunca sabit olduğunu varsayar. Gerçekte α sıcaklıkla değişir, bu nedenle doğrusal model çok büyük ΔT değerlerinde daha az doğru olur. Bu durumlarda sıcaklığa bağlı verileri kullanın.
- Kapsam: Formül doğrusal (tek boyutlu) genleşmeyi kapsar. İzotropik katılar için alan genleşmesi yaklaşık 2α, hacim genleşmesi yaklaşık 3α'dır.