Máy tính phương trình vi phân là gì?
Phương trình vi phân (Differentialgleichung) là phương trình liên hệ một hàm số với chính tốc độ biến thiên của nó. Công cụ này tập trung vào phương trình vi phân tuyến tính bậc nhất kinh điển \( \frac{dy}{dx} = k\,y \), vốn mô tả sự tăng trưởng và suy giảm theo hàm mũ trong vật lý, sinh học, tài chính và kỹ thuật. Công cụ trả về cả nghiệm chính xác lẫn nghiệm xấp xỉ bằng số để bạn dễ dàng đối chiếu lý thuyết với kết quả tính toán.
Giải thích công thức
Với điều kiện ban đầu \( y(x_0) = y_0 \), phương trình có nghiệm dạng đóng như dưới đây, trong đó \(y_0\) là giá trị khởi đầu, \(k\) là hằng số tốc độ, còn \(x\) là điểm cần tính.
$$y(x) = y_0\,e^{k(x - x_0)}$$Khi khó tìm được nghiệm dạng đóng, phương pháp Euler tiến từng bước nhỏ \(h = \frac{x - x_0}{n}\) theo công thức \( y_{i+1} = y_i + h\,k\,y_i \). Bước càng nhỏ (số bước \(n\) càng lớn) thì sai số xấp xỉ càng giảm.
Cách sử dụng
Nhập giá trị ban đầu \(y_0\), hằng số tốc độ \(k\), điểm bắt đầu \(x_0\), điểm cần tính \(x\) và số bước Euler \(n\). Công cụ sẽ cho biết giá trị chính xác, ước lượng Euler, kích thước bước và sai số tuyệt đối giữa hai kết quả.
Ví dụ minh họa
Lấy \(y_0 = 1\), \(k = 1\), \(x_0 = 0\), \(x = 1\) với một bước Euler. Đáp án chính xác là
$$y(1) = 1\cdot e^{1\cdot(1-0)} = e \approx 2.71828$$Một bước Euler duy nhất cho \( y_1 = 1 + 1\times 1\times 1 = 2 \), nên sai số tuyệt đối vào khoảng \(0.718\). Dùng càng nhiều bước thì ước lượng càng tiến dần về \(e\).
Thêm các ví dụ có lời giải
Tất cả các ví dụ dưới đây đều sử dụng phương trình vi phân tuyến tính bậc nhất \(\frac{dy}{dx} = k y\). Nghiệm chính xác dạng đóng của nó là \(y(x) = y_0\,e^{k(x - x_0)}\), và phép xấp xỉ Euler hiện (tiến) sử dụng bước cố định \(h = \frac{x - x_0}{n}\) với quy tắc cập nhật \(y_{i+1} = y_i + h\,k\,y_i\). Đây là các kết quả toán học tổng quát, không gắn với bất kỳ quốc gia hay tiêu chuẩn nào.
Ví dụ 1 — Phân rã theo hàm mũ (chính xác)
Dữ liệu vào: \(y_0 = 100\), \(k = -0.5\), \(x_0 = 0\), \(x = 2\). Vì \(k<0\) nên đại lượng phân rã. Thay vào nghiệm chính xác:
$$y(2) = 100 \cdot e^{-0.5\,(2 - 0)} = 100\,e^{-1} = 100 \cdot 0.367879 \approx 36.7879$$Vậy giá trị chính xác là 36.7879.
Ví dụ 2 — Phương pháp Euler, tăng trưởng, n = 4
Dữ liệu vào: \(y_0 = 100\), \(k = 0.5\), \(x_0 = 0\), \(x = 2\), \(n = 4\). Bước \(h = \frac{2 - 0}{4} = 0.5\). Mỗi lần lặp nhân với \((1 + hk) = (1 + 0.5 \cdot 0.5) = 1.25\):
- \(y_1 = 100 + 0.5 \cdot 0.5 \cdot 100 = 100 + 25 = 125\)
- \(y_2 = 125 + 0.5 \cdot 0.5 \cdot 125 = 125 + 31.25 = 156.25\)
- \(y_3 = 156.25 + 0.5 \cdot 0.5 \cdot 156.25 = 156.25 + 39.0625 = 195.3125\)
- \(y_4 = 195.3125 + 0.5 \cdot 0.5 \cdot 195.3125 = 195.3125 + 48.828125 = 244.140625\)
| Bước \(i\) | \(x_i\) | \(y_i\) (Euler) |
|---|---|---|
| 0 | 0.0 | 100.000000 |
| 1 | 0.5 | 125.000000 |
| 2 | 1.0 | 156.250000 |
| 3 | 1.5 | 195.312500 |
| 4 | 2.0 | 244.140625 |
Giá trị chính xác: \(y(2) = 100\,e^{0.5 \cdot 2} = 100\,e^{1} \approx 271.8282\). Sai số tuyệt đối: \(|271.8282 - 244.1406| \approx 27.6876\). Phương pháp Euler tiến ước lượng thấp hơn đối với đường cong tăng trưởng lồi, nên cần \(n\) lớn hơn để thu hẹp khoảng cách này.
Ví dụ 3 — Phương pháp Euler, phân rã, n = 4
Dữ liệu vào: \(y_0 = 100\), \(k = -0.5\), \(x_0 = 0\), \(x = 2\), \(n = 4\). Bước \(h = 0.5\); mỗi lần lặp nhân với \((1 + hk) = (1 + 0.5 \cdot (-0.5)) = 0.75\):
- \(y_1 = 100 + 0.5 \cdot (-0.5) \cdot 100 = 100 - 25 = 75\)
- \(y_2 = 75 + 0.5 \cdot (-0.5) \cdot 75 = 75 - 18.75 = 56.25\)
- \(y_3 = 56.25 - 14.0625 = 42.1875\)
- \(y_4 = 42.1875 - 10.546875 = 31.640625\)
Giá trị chính xác (từ Ví dụ 1): \(y(2) \approx 36.7879\). Sai số tuyệt đối: \(|36.7879 - 31.6406| \approx 5.1473\). Sai số nhỏ hơn nhiều so với trường hợp tăng trưởng vì đường cong phân rã, lõm, dễ theo dõi hơn đối với phương pháp Euler ở cùng một kích thước bước.
Câu hỏi thường gặp
Công cụ này giải phương trình bậc mấy? Phương trình vi phân tuyến tính bậc nhất dạng \( \frac{dy}{dx} = k\,y \).
Vì sao kết quả Euler khác với giá trị chính xác? Phương pháp Euler là xấp xỉ bậc nhất; mỗi bước tạo ra sai số cắt cụt, và sai số này giảm dần khi \(n\) tăng.
k có thể mang giá trị âm không? Có. \(k\) âm mô tả sự suy giảm theo hàm mũ, chẳng hạn chu kỳ bán rã phóng xạ hay quá trình nguội dần.