Tỷ Lệ Mol Là Gì?
Tỷ lệ mol cho biết số mol của hai chất so với nhau. Đây là nền tảng của tính toán hợp thức (stoichiometry), giúp các nhà hóa học liên hệ lượng chất phản ứng và sản phẩm trong một phương trình hóa học đã cân bằng. Công cụ này quy đổi khối lượng của hai chất thành số mol, sau đó chia chúng cho nhau để cho ra tỷ lệ mol của chất A so với chất B.
Cách Sử Dụng Máy Tính
Nhập khối lượng (tính bằng gam) và khối lượng mol (tính bằng gam trên mol) của chất A, rồi làm tương tự cho chất B. Công cụ sẽ tính số mol của mỗi chất và đưa ra tỷ lệ mol dưới dạng "A : 1". Bạn có thể tìm khối lượng mol bằng cách cộng khối lượng nguyên tử của từng nguyên tố trong công thức của hợp chất.
Giải Thích Công Thức
Trước tiên, số mol được tính theo công thức \(n = m / M\), trong đó m là khối lượng và M là khối lượng mol. Tỷ lệ mol sau đó là \(\text{tỷ lệ} = \dfrac{n_A}{n_B}\). Vì khi chia khối lượng cho khối lượng mol thì đơn vị gam triệt tiêu, nên kết quả là một tỷ lệ thuần túy không có đơn vị, cho biết bao nhiêu mol chất A ứng với một mol chất B.
$$\text{Tỷ Lệ Mol} = \dfrac{n_A}{n_B} = \dfrac{m_A / M_A}{m_B / M_B}$$
Ví Dụ Minh Họa
Giả sử bạn có 18 g nước (M = 18,015 g/mol) và 32 g oxy (M = 32 g/mol). Số mol nước = \(18 / 18{,}015 \approx 0{,}99917\) mol. Số mol oxy = \(32 / 32 = 1\) mol. Tỷ lệ mol là \(0{,}99917 / 1 \approx 0{,}9992\), nghĩa là có khoảng 0,999 mol nước ứng với mỗi mol oxy.
Khối lượng mol thông dụng của các chất thường dùng
Khối lượng mol (M) là khối lượng của một mol chất, tính bằng gam trên mol (g/mol). Các giá trị dưới đây được làm tròn đến độ chính xác thường dùng trong phòng thí nghiệm giảng dạy, dựa trên khối lượng nguyên tử chuẩn IUPAC. Hãy dùng chúng làm giá trị đầu vào Khối lượng mol A và Khối lượng mol B.
| Chất | Công thức | Khối lượng mol (g/mol) |
|---|---|---|
| Nước | H2O | 18.015 |
| Khí oxy | O2 | 31.998 |
| Khí hydro | H2 | 2.016 |
| Khí nitơ | N2 | 28.014 |
| Carbon dioxide | CO2 | 44.009 |
| Natri clorua | NaCl | 58.44 |
| Metan | CH4 | 16.043 |
| Amoniac | NH3 | 17.031 |
| Hydro clorua | HCl | 36.46 |
| Axit sulfuric | H2SO4 | 98.079 |
| Natri hydroxit | NaOH | 39.997 |
| Glucose | C6H12O6 | 180.156 |
| Canxi cacbonat | CaCO3 | 100.087 |
Sự khác biệt nhỏ ở chữ số cuối giữa các sách giáo khoa là bình thường, do cách làm tròn khối lượng nguyên tử khác nhau.
Từng bước: Tính tỷ lệ mol bằng tay
- Tìm khối lượng mol. Cộng khối lượng nguyên tử của mọi nguyên tử trong công thức (lấy từ bảng tuần hoàn). Ví dụ, H2O = 2(1.008) + 15.999 = 18.015 g/mol.
- Chuyển mỗi khối lượng thành số mol với \(n = \frac{m}{M}\), trong đó m là khối lượng tính bằng gam và M là khối lượng mol tính bằng g/mol.
- Chia cho giá trị số mol nhỏ hơn để chuẩn hóa, sao cho chất có lượng nhỏ hơn trở thành 1. Tương đương, tính trực tiếp \(\frac{n_A}{n_B}\).
- Nhân để đạt số nguyên nếu cần. Tỷ lệ 1.5 được nhân với 2 để có 3:2; 1.33 được nhân với 3 để có 4:3; 1.25 được nhân với 4 để có 5:4.
Ví dụ (công thức thực nghiệm của một oxit sắt): một mẫu chứa 5.585 g Fe (M = 55.845 g/mol) và 2.400 g O (M = 15.999 g/mol).
$$n_{\text{Fe}} = \frac{5.585}{55.845} = 0.1000\ \text{mol},\qquad n_{\text{O}} = \frac{2.400}{15.999} = 0.1500\ \text{mol}$$
Chia cho giá trị nhỏ hơn (0.1000) được Fe : O = 1 : 1.5. Nhân với 2 được 2 : 3, vậy công thức là Fe2O3.
Mẹo làm tròn và chữ số có nghĩa:
- Giữ thêm chữ số trong các bước trung gian và chỉ làm tròn kết quả cuối cùng.
- Báo cáo tỷ lệ với số chữ số có nghĩa bằng với phép đo kém chính xác nhất của bạn (thường là khối lượng).
- Các tỷ lệ cách một phân số đơn giản trong khoảng 0.05 (chẳng hạn 1.98 ≈ 2, hoặc 1.52 ≈ 1.5) thường được làm tròn về phân số đó; các giá trị như 1.2 hoặc 1.7 cho thấy hệ số nhân lớn hơn hoặc sai số đo lường chứ không phải do làm tròn.
- Dùng cùng một đơn vị cho cả hai khối lượng (gam) và đảm bảo khối lượng mol khớp với đúng tiểu phân (ví dụ O2 = 31.998, không phải O = 15.999).
Câu Hỏi Thường Gặp
Tôi có thể nhập trực tiếp số mol không? Có — bạn đặt mỗi khối lượng mol bằng 1 và nhập số mol của mình vào ô khối lượng; khi đó tỷ lệ sẽ bằng số mol A chia cho số mol B.
Nếu tỷ lệ nhỏ hơn 1 thì sao? Điều đó đơn giản có nghĩa là số mol chất A ít hơn số mol chất B. Tỷ lệ 0,5 nghĩa là cứ hai mol B thì có một mol A.
Công cụ có tính theo phương trình đã cân bằng không? Không. Nó cho ra tỷ lệ thực tế của mẫu. Hãy so sánh tỷ lệ này với các hệ số hợp thức trong phương trình để xác định chất phản ứng giới hạn (chất hết trước).