Máy tính trọng lượng và cân bằng PA-28 dùng để làm gì?
Trước mỗi chuyến bay, phi công phải chắc chắn tàu bay không vượt trọng lượng toàn phần tối đa và trọng tâm (CG) vẫn nằm trong vùng giới hạn đã được phê chuẩn. Công cụ này cộng trọng lượng rỗng cơ bản, người ngồi ghế trước, ghế sau, nhiên liệu sử dụng được và hành lý của một chiếc Piper PA-28. Sau đó nó tính tổng mô-men và vị trí CG rồi so với các giới hạn điển hình của PA-28-161 Warrior II: trọng lượng toàn phần tối đa 2.440 lb; giới hạn CG trước là 83,0 in khi máy bay nặng từ 1.950 lb trở xuống và tăng dần lên 87,0 in ở trọng lượng tối đa; giới hạn CG sau là 93,0 in; hành lý tối đa 200 lb. Các phiên bản PA-28 khác như Cherokee, Archer hay Arrow có cánh tay đòn và giới hạn khác. Vì vậy, hãy luôn đối chiếu với sổ tay vận hành của phi công (POH) và hồ sơ trọng lượng và cân bằng của đúng chiếc tàu bay bạn sắp bay.
Lưu ý: đây là dòng máy bay do Mỹ sản xuất nên công cụ dùng hệ đơn vị Anh–Mỹ (pound, inch, gallon Mỹ) theo đúng tài liệu gốc của Piper. Tại Việt Nam, việc khai thác tàu bay và tính toán chất tải phải tuân theo quy định của Cục Hàng không Việt Nam cùng tài liệu đã được phê chuẩn của từng tàu bay. Máy tính này chỉ dùng để tham khảo khi lập kế hoạch bay. Nó không thay thế cho bảng tính chính thức.
Cách sử dụng
Nhập trọng lượng rỗng cơ bản và cánh tay đòn CG tương ứng, lấy từ hồ sơ trọng lượng và cân bằng của tàu bay. Tiếp theo, nhập trọng lượng người ngồi ghế trước và ghế sau, lượng nhiên liệu sử dụng được tính bằng gallon Mỹ (công cụ quy đổi theo 6 lb/gal) và trọng lượng hành lý. Cánh tay đòn của từng vị trí được điền sẵn theo giá trị phổ biến của PA-28-161: ghế trước 80,5 in, ghế sau 118,1 in, nhiên liệu 95,0 in, hành lý 142,8 in. Bạn có thể sửa các giá trị này cho đúng với tàu bay của mình.
Công thức tính
Mỗi hạng mục tạo ra một mô-men bằng trọng lượng nhân với cánh tay đòn. Trọng tâm CG bằng tổng mô-men chia cho tổng trọng lượng:
$$\text{CG} = \frac{\sum W_i A_i}{\sum W_i}$$Trong đó \(W_i\) là trọng lượng tại từng vị trí, tính bằng pound, còn \(A_i\) là cánh tay đòn của vị trí đó, tính bằng inch về phía sau mốc chuẩn (datum). Khi trọng lượng vượt 1.950 lb, giới hạn CG trước được nội suy tuyến tính đến giá trị tại trọng lượng toàn phần tối đa.
Ví dụ minh họa
Giả sử trọng lượng rỗng là 1.500 lb tại 86,0 in, ghế trước 340 lb, ghế sau 170 lb, 40 gal nhiên liệu (240 lb) và 50 lb hành lý:
$$W = 1500 + 340 + 170 + 240 + 50 = 2300\,\text{lb}$$$$M = 129000 + 27370 + 20077 + 22800 + 7140 = 206387\,\text{lb-in}$$$$\text{CG} = \frac{206387}{2300} = 89.73\,\text{in}$$Ở 2.300 lb, giới hạn CG trước là \(83 + 350 \times \tfrac{4}{490} = 85.86\) in. CG 89,73 in nằm trong khoảng từ 85,86 đến 93,0 in, và máy bay còn nhẹ hơn trọng lượng toàn phần tối đa 140 lb. Như vậy chuyến bay này nằm trong giới hạn.
Tải trọng ảnh hưởng đến khối lượng và trọng tâm (CG) như thế nào: Các kịch bản PA-28-161
Bảng sử dụng các giá trị mặc định của máy tính. Khối lượng rỗng cơ bản là 1,500 lb tại 86.0 in. Cánh tay đòn là 80.5 in cho ghế trước, 118.1 in cho ghế sau, 95.0 in cho nhiên liệu và 142.8 in cho hành lý. Nhiên liệu nặng 6 lb/gal và khối lượng cất cánh tối đa là 2,440 lb. Mỗi người ngồi nặng 170 lb. "Đầy nhiên liệu" nghĩa là 48 US gal nhiên liệu có thể sử dụng, là mức điển hình của PA-28-161. Hành lý được giới hạn ở mức thông thường 200 lb. Đây chỉ là các giá trị ví dụ. Khối lượng và hồ sơ cân bằng riêng của máy bay bạn, cũng như Sổ tay khai thác phi công (POH), có thể khác.
Mô men của máy bay rỗng là \(1500 \times 86.0 = 129{,}000\) lb·in. Giới hạn trước là 83.0 in cho đến 1,950 lb. Phía trên mức đó, giới hạn được nội suy theo đường thẳng đến 87.0 in tại 2,440 lb:
$$x_{\text{trước}} = 83 + 4\cdot\frac{W - 1950}{2440 - 1950}$$Giới hạn sau là 93.0 in tại mọi khối lượng.
| Kịch bản | Tải trọng (ghế trước / ghế sau / nhiên liệu / hành lý) | Tổng khối lượng (lb) | Tổng mô men (lb·in) | CG (in) | Giới hạn trước (in) | Giới hạn sau (in) | Trạng thái |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1. Một mình phi công, đầy nhiên liệu | 170 / 0 / 48 gal / 0 | 1,958 | 170,045 | 86.85 | 83.07 | 93.0 | Trong giới hạn |
| 2. Chuyến đi ví dụ, cất cánh | 340 / 150 / 40 gal / 30 | 2,260 | 201,169 | 89.01 | 85.53 | 93.0 | Trong giới hạn |
| 3. Cùng chuyến đi, hạ cánh (đã đốt 25 gal) | 340 / 150 / 15 gal / 30 | 2,110 | 186,919 | 88.59 | 84.31 | 93.0 | Trong giới hạn |
| 4. Bốn người lớn, đầy nhiên liệu, hành lý tối đa | 340 / 340 / 48 gal / 200 | 2,668 | 252,444 | 94.62 | 87.00 | 93.0 | Ngoài giới hạn: vượt 228 lb so với khối lượng cất cánh tối đa và lùi 1.62 in so với giới hạn sau |
| 5. Chỉ ghế trước, ít nhiên liệu | 400 / 0 / 10 gal / 0 | 1,960 | 166,900 | 85.15 | 83.08 | 93.0 | Trong giới hạn (trọng tâm xa về phía trước nhất trong bảng này) |
Cách tính các hàng
- Hàng 1: \(W = 1500 + 170 + 6\times48 = 1958\). \(M = 129{,}000 + 170\times80.5 + 288\times95.0 = 129{,}000 + 13{,}685 + 27{,}360 = 170{,}045\). \(\text{CG} = 170{,}045 / 1958 = 86.85\) in. Giới hạn trước \(= 83 + 4\times8/490 = 83.07\) in.
- Hàng 2: \(W = 1500 + 340 + 150 + 240 + 30 = 2260\). \(M = 129{,}000 + 27{,}370 + 17{,}715 + 22{,}800 + 4{,}284 = 201{,}169\). \(\text{CG} = 201{,}169 / 2260 = 89.01\) in. Giới hạn trước \(= 83 + 4\times310/490 = 85.53\) in.
- Hàng 3: đốt 25 gal làm giảm 150 lb và \(150\times95.0 = 14{,}250\) lb·in. Kết quả là \(W = 2110\), \(M = 186{,}919\) và \(\text{CG} = 88.59\) in. Giới hạn trước \(= 83 + 4\times160/490 = 84.31\) in.
- Hàng 4: \(W = 1500 + 340 + 340 + 288 + 200 = 2668\). \(M = 129{,}000 + 27{,}370 + 40{,}154 + 27{,}360 + 28{,}560 = 252{,}444\). \(\text{CG} = 94.62\) in. Vì khối lượng vượt khối lượng cất cánh tối đa, giới hạn trước bị giới hạn ở mức 87.0 in ứng với 2,440 lb.
- Hàng 5: \(W = 1500 + 400 + 60 = 1960\). \(M = 129{,}000 + 32{,}200 + 5{,}700 = 166{,}900\). \(\text{CG} = 85.15\) in. Giới hạn trước \(= 83 + 4\times10/490 = 83.08\) in.
Các kịch bản cho thấy điều gì
- Đốt nhiên liệu làm trọng tâm dịch chuyển về phía trước trên máy bay này, vì cánh tay đòn của nhiên liệu (95.0 in) nằm phía sau trọng tâm tải. Ở hàng 2 và hàng 3, trọng tâm dịch chuyển từ 89.01 in xuống 88.59 in.
- Hành khách ghế sau và hành lý có cánh tay đòn dài, nên chúng đẩy trọng tâm lùi về phía sau nhanh chóng. Hàng 4 vượt cả giới hạn khối lượng cất cánh tối đa lẫn giới hạn sau.
- Với trọng tâm rỗng 86.0 in, ngay cả tải nặng ở ghế trước cũng chỉ đưa trọng tâm tới khoảng 85 in. Giới hạn trước dễ đạt tới hơn ở những máy bay có trọng tâm rỗng nằm xa hơn về phía trước.
Diễn giải kết quả khối lượng và cân bằng của bạn
"Nằm trong đường bao" chỉ có nghĩa là tải trọng nằm trong các giới hạn đã công bố. Tổng khối lượng không vượt khối lượng cất cánh tối đa, và trọng tâm nằm giữa giới hạn trước và giới hạn sau ứng với khối lượng đó. Kết quả này không nói gì về chiều dài đường băng, độ cao mật độ, khả năng leo cao hay dự trữ nhiên liệu. Những yếu tố này vẫn phải được kiểm tra riêng, dựa trên các biểu đồ tính năng trong POH.
Mỗi giới hạn bảo vệ điều gì
- Trọng tâm nằm trước giới hạn: đuôi máy bay phải đẩy xuống mạnh hơn để cân bằng. Điều này làm tăng tốc độ thất tốc và khiến cần lái độ cao (elevator) nặng hơn. Đồng thời, quyền điều khiển của cần lái độ cao để nâng mũi máy bay trong lúc chuyển hướng hạ cánh (flare) cũng giảm, đặc biệt khi tốc độ thấp với cánh tà đầy đủ.
- Trọng tâm nằm sau giới hạn: độ ổn định dọc bị giảm, nên máy bay có thể có xu hướng chúi thêm khi bị nhiễu. Hành vi thất tốc có thể trở nên đột ngột hơn, và việc phục hồi khỏi thất tốc hoặc xoáy có thể khó khăn hoặc không thể.
- Vượt khối lượng cất cánh tối đa: quãng chạy đà khi cất cánh dài hơn và tốc độ leo giảm. Tốc độ thất tốc tăng và quãng hạ cánh cũng tăng. Kết cấu máy bay cũng hoạt động ngoài biên đã được chứng nhận, nên nhiễu động hoặc hạ cánh mạnh có thể làm kết cấu chịu tải vượt mức đã được thử nghiệm.
Đọc biên an toàn tới mỗi giới hạn
Các biên được đo tại khối lượng thực tế:
$$\text{Biên trước} = \text{CG} - x_{\text{trước}}, \qquad \text{Biên sau} = 93.0 - \text{CG}$$Lấy chuyến đi ví dụ khi cất cánh, với trọng tâm 89.01 in ở 2,260 lb. Biên trước là \(89.01 - 85.53 = 3.48\) in và biên sau là \(93.0 - 89.01 = 3.99\) in. Biên nhỏ hơn khoảng một inch thì để lại rất ít dung sai. Các sai số như hành khách nặng hơn bạn ước tính, hành lý thêm, hoặc số đọc nhiên liệu không chính xác đều có thể xảy ra. Khi đó, hãy kiểm tra lại dữ liệu đầu vào hoặc dịch chuyển tải trọng. Biên khối lượng đơn giản là khối lượng cất cánh tối đa trừ đi tổng khối lượng.
Kiểm tra cả lúc cất cánh và hạ cánh
Trọng tâm dịch chuyển khi nhiên liệu được đốt, nên một tải trọng hợp lệ khi cất cánh có thể trôi ra ngoài đường bao khi hạ cánh. Hãy chạy tính toán ít nhất hai lần: một lần với lượng nhiên liệu khi cất cánh và một lần với lượng nhiên liệu dự kiến khi hạ cánh, bao gồm cả dự trữ. Với cánh tay đòn mặc định của PA-28, đốt nhiên liệu làm trọng tâm dịch chuyển về phía trước. Nếu trọng tâm gần giới hạn trước, tình huống hạ cánh thường là tình huống nguy hiểm nhất.
Quy định điều gì
POH hoặc Sổ tay bay của máy bay (AFM), cùng hồ sơ khối lượng và cân bằng hiện hành của máy bay cụ thể của bạn, là căn cứ có thẩm quyền. Hãy dùng khối lượng rỗng, cánh tay đòn rỗng, cánh tay đòn từng vị trí, dung tích nhiên liệu và đường bao trọng tâm trong tài liệu đó, không dùng các giá trị mặc định ở đây. Đường bao khác nhau giữa các model và số serial của PA-28, cũng như giữa khai thác ở hạng mục bình thường và hạng mục tiện ích. Một số đường bao không phải là một đường thẳng.
Máy tính này chỉ là công cụ hỗ trợ lập kế hoạch. Tại Hoa Kỳ, cơ trưởng (pilot in command) phải làm quen với mọi thông tin sẵn có về chuyến bay theo 14 CFR 91.103. Theo 14 CFR 91.9, máy bay phải được khai thác trong các giới hạn ghi trong sổ tay bay đã được phê duyệt, cùng các dấu hiệu và nhãn trên máy bay. Các giới hạn khối lượng và cân bằng là một phần của những giới hạn đó. Phi công ngoài Hoa Kỳ có nghĩa vụ tương đương theo quy định của cơ quan hàng không nước họ. Trong mọi trường hợp, trách nhiệm đối với quyết định về tải trọng thuộc về cơ trưởng, không thuộc về công cụ này.
Câu hỏi thường gặp
Nhiên liệu tiêu hao có ảnh hưởng không? Thùng nhiên liệu nằm gần giữa vùng giới hạn nên khi đốt nhiên liệu, trọng lượng thay đổi nhiều hơn so với CG. Dù vậy, bạn vẫn nên kiểm tra cả trạng thái lúc cất cánh và lúc hạ cánh.
Có dùng được cho Archer hay Arrow không? Chỉ dùng được khi bạn nhập đúng cánh tay đòn của dòng máy đó và tự kiểm tra lại các giới hạn. Vùng giới hạn cài sẵn trong công cụ là của Warrior II.
Nếu vượt giới hạn thì phải làm gì? Hãy dời vị trí hành lý, giảm nhiên liệu hoặc giảm số người và hàng hóa cho đến khi cả trọng lượng lẫn CG đều nằm trong vùng giới hạn.