Vận tốc cuối là gì?
Vận tốc cuối là tốc độ và hướng chuyển động của một vật tại thời điểm kết thúc một khoảng chuyển động. Trong vật lý phổ thông, đại lượng này được tính bằng các công thức động học, với giả thiết vật chuyển động thẳng có gia tốc không đổi (chuyển động thẳng biến đổi đều). Máy tính này sử dụng đơn vị SI (mét và giây) và đồng thời quy đổi kết quả sang km/h và mph.
Cách sử dụng máy tính
Trước tiên, hãy chọn đại lượng bạn đã biết: thời gian hoặc quãng đường. Nhập vận tốc ban đầu \(u\) và gia tốc \(a\) (nhập giá trị âm nếu vật chuyển động chậm dần), sau đó nhập thời gian \(t\) hoặc quãng đường \(s\). Công cụ sẽ trả về vận tốc cuối cùng với quãng đường hoặc thời gian tương ứng.
Giải thích công thức
Khi đã biết thời gian, ta dùng công thức:
$$v = u + a t$$Khi đã biết quãng đường, ta dùng công thức không chứa thời gian:
$$v^2 = u^2 + 2 a s$$Trong đó \(v\) là vận tốc cuối, \(u\) là vận tốc ban đầu, \(a\) là gia tốc, \(t\) là thời gian và \(s\) là độ dời. Ở chế độ quãng đường, máy tính lấy căn bậc hai rồi gán dấu của vận tốc ban đầu cho kết quả. Nếu \(u^2 + 2as\) âm, vật không bao giờ đi được quãng đường đó và bài toán không có nghiệm thực.
Ví dụ minh họa
Một ô tô bắt đầu với vận tốc \(u = 4\,\text{m/s}\) và tăng tốc với gia tốc \(a = 3\,\text{m/s}^2\) trên quãng đường \(s = 14\,\text{m}\).
$$v = \sqrt{4^2 + 2 \times 3 \times 14} = \sqrt{100} = 10\,\text{m/s}$$Thời gian di chuyển là
$$t = \frac{v - u}{a} = \frac{10 - 4}{3} = 2\,\text{s}$$Quy đổi sang đơn vị khác, 10 m/s tương đương 36 km/h hay khoảng 22,37 mph.
Các ví dụ minh họa thêm
Ví dụ 1: Chế độ thời gian, xuất phát từ trạng thái đứng yên
Một chiếc ô tô xuất phát từ trạng thái đứng yên (u = 0) và tăng tốc với gia tốc a = 2 m/s² trong t = 8 s. Sử dụng \(v = u + at\).
- Thay số: \(v = 0 + 2 \cdot 8\)
- Nhân: \(v = 16\) m/s
- Đổi sang km/h: \(16 \times 3.6 = 57.6\) km/h
- Đổi sang mph: \(16 \times 2.23694 \approx 35.79\) mph
Kết quả: 16 m/s (57.6 km/h, khoảng 35.79 mph).
Ví dụ 2: Chế độ quãng đường, phanh với gia tốc âm
Một phương tiện chuyển động với u = 25 m/s và phanh với a = -5 m/s² trên quãng đường s = 40 m. Sử dụng \(v^2 = u^2 + 2as\).
- Thay số: \(v^2 = 25^2 + 2 \cdot (-5) \cdot 40\)
- Rút gọn: \(v^2 = 625 - 400 = 225\)
- Lấy căn bậc hai dương: \(v = \sqrt{225} = 15\) m/s
Kết quả: 15 m/s sau 40 m phanh.
Khi nào vật dừng lại? Đặt v = 0: \(0 = 625 + 2 \cdot (-5) \cdot s\), suy ra \(s = 625 / 10 = 62.5\) m. Thời gian dừng là \(t = (0 - 25)/(-5) = 5\) s. Với mọi quãng đường vượt quá 62.5 m, \(v^2\) sẽ âm và không có nghiệm thực: vật đã dừng lại, và mô hình gia tốc không đổi không còn áp dụng (nếu không thì vật sẽ chuyển động ngược lại).
Bảng chuyển đổi đơn vị vận tốc
| m/s | km/h | mph |
|---|---|---|
| 1 | 3.6 | 2.23694 |
| 5 | 18 | 11.18 |
| 10 | 36 | 22.37 |
| 20 | 72 | 44.74 |
| 30 | 108 | 67.11 |
| 50 | 180 | 111.85 |
Các giá trị mph được làm tròn đến hai chữ số thập phân, trừ hàng đầu tiên.
Các hệ số chính xác
- 1 m/s = 3.6 km/h = 2.23694 mph
- 1 mph = 0.44704 m/s (chính xác theo định nghĩa)
- 1 km/h = 0.27778 m/s (tức là 1/3.6)
Hằng số và giá trị gia tốc điển hình
| Đại lượng | Giá trị (m/s²) |
|---|---|
| Gia tốc trọng trường chuẩn g (giá trị định nghĩa) | 9.80665 (thường làm tròn thành 9.81) |
| Mặt Trăng, gia tốc trọng trường bề mặt (xấp xỉ) | 1.62 |
| Sao Hỏa, gia tốc trọng trường bề mặt (xấp xỉ) | 3.71 |
| Sao Mộc, gia tốc trọng trường bề mặt (xấp xỉ, tại đỉnh mây) | 24.79 |
Ghi chú:
- Các phương trình động học \(v = u + at\) và \(v^2 = u^2 + 2as\) giả định gia tốc không đổi trên một đường thẳng. Chúng không còn đúng nếu gia tốc thay đổi trong quá trình chuyển động.
- Sử dụng các đơn vị SI nhất quán: vận tốc tính bằng m/s, gia tốc tính bằng m/s², thời gian tính bằng s và quãng đường tính bằng m.
- Sự giảm tốc được nhập dưới dạng gia tốc âm khi chiều dương là chiều của chuyển động ban đầu.
- Đối với vật rơi tự do bỏ qua sức cản không khí, dùng a = g (khoảng 9.81 m/s² trên Trái Đất), với chiều hướng xuống được lấy là dương.
Câu hỏi thường gặp
Có dùng được cho rơi tự do không?
Có. Hãy lấy \(a = 9.81\,\text{m/s}^2\) (chiều dương hướng xuống) và vận tốc ban đầu bằng 0 đối với vật thả rơi, bỏ qua lực cản không khí.
Nếu gia tốc bằng 0 thì sao?
Khi đó vận tốc không thay đổi và \(v = u\).
Vận tốc có thể âm không?
Có. Dấu âm chỉ có nghĩa là vật chuyển động ngược với chiều mà bạn đã chọn làm chiều dương.