Công cụ tính thể tích cây gỗ là gì?
Công cụ này giúp ước tính thể tích thân cây có giá trị thương mại của một cây đứng chỉ từ ba phép đo đơn giản: đường kính ngang ngực (DBH), tổng chiều cao và hệ số hình dạng dùng để phản ánh độ thuôn (giảm dần đường kính) của thân cây. Đây là công cụ quen thuộc với kỹ sư lâm nghiệp, người chăm sóc cây, chủ rừng và sinh viên để đánh giá sản lượng gỗ, trữ lượng các-bon và tốc độ sinh trưởng.
Cách sử dụng
Đo DBH bằng thước đo đường kính tại vị trí 1,3 m so với mặt đất và nhập giá trị theo đơn vị xăng-ti-mét. Nhập tổng chiều cao cây theo mét (có thể dùng thước đo độ dốc clinometer hoặc máy đo cao hypsometer). Sau đó nhập hệ số hình dạng: khoảng \(0.5\) cho nhiều loài cây lá rộng và \(0.4\)–\(0.45\) cho các loài cây lá kim có thân thuôn nhiều. Công cụ sẽ tự chuyển DBH sang mét, tính tiết diện ngang rồi nhân với chiều cao và hệ số hình dạng.
Giải thích công thức
Thân cây được mô hình hóa như một hình trụ thuôn dần. Thể tích hiển thị được tính như sau:
$$V = \frac{\pi D^2}{4} \times H \times f$$
trong đó \(D\) = đường kính thân cây tính bằng mét, \(H\) = chiều cao tính bằng mét, và \(f\) = hệ số hình dạng (không có thứ nguyên). Số hạng \(\frac{\pi D^2}{4}\) chính là tiết diện ngang \(A\). Một hình trụ hoàn hảo có \(f = 1\); thân cây thực tế luôn thuôn dần nên \(f < 1\).
Ví dụ minh họa
Với DBH = 40 cm, chiều cao = 20 m, hệ số hình dạng = 0,5:
$$D = 0.40\,\text{m},\quad A = \frac{\pi (0.40)^2}{4} = 0.1257\,\text{m}^2$$
$$V = 0.1257 \times 20 \times 0.5 = 1.257\,\text{m}^3$$
Hệ số dạng thân điển hình theo nhóm loài
Hệ số dạng \(f\) là tỷ số giữa thể tích thân cây thực tế và thể tích của một hình trụ có cùng tiết diện ngang ở ngực và cùng chiều cao: \(f = \dfrac{V}{g \times H}\), trong đó \(g = \dfrac{\pi}{4}D^2\). Một hình trụ hoàn hảo có \(f = 1\), còn thân cây thực tế thon dần nên \(f\) thấp hơn 1 đáng kể. Các giá trị dưới đây là hệ số dạng gần đúng ở ngang ngực cho các nhóm loài phổ biến.
| Nhóm loài | Hệ số dạng gần đúng (f) |
|---|---|
| Vân sam / linh sam | 0.45 – 0.50 |
| Thông | 0.42 – 0.48 |
| Thông Larch | 0.42 – 0.47 |
| Linh sam Douglas | 0.40 – 0.45 |
| Dẻ (Beech) | 0.50 – 0.55 |
| Sồi | 0.50 – 0.55 |
| Bạch dương | 0.45 – 0.50 |
| Dương | 0.45 – 0.50 |
Lưu ý: đây chỉ là các khoảng giá trị tổng quát. Hệ số dạng thực tế thay đổi theo tuổi cây, chất lượng lập địa, mật độ lâm phần, hình dạng tán và chiều cao (cây cao, thon hơn thường có giá trị thấp hơn). Với điều tra rừng, mua bán gỗ hoặc bất kỳ công việc chính thức nào, hãy sử dụng bảng thể tích hoặc bảng hệ số dạng theo loài riêng của khu vực địa phương.
So sánh thể tích theo kích thước cây khác nhau
Mỗi hàng sử dụng \(V = \dfrac{\pi}{4}\left(\dfrac{\text{ĐKNN}}{100}\right)^2 \times H \times f\), với ĐKNN (đường kính ngang ngực) tính bằng cm và H tính bằng m.
| ĐKNN (cm) | Chiều cao (m) | Hệ số dạng | Tiết diện ngang (m²) | Thể tích (m³) |
|---|---|---|---|---|
| 20 | 15 | 0.50 | 0.0314 | 0.236 |
| 30 | 18 | 0.48 | 0.0707 | 0.611 |
| 40 | 20 | 0.47 | 0.1257 | 1.181 |
| 60 | 28 | 0.45 | 0.2827 | 3.563 |
Kiểm tra ví dụ cho cây 30 cm: \(\dfrac{\pi}{4} \times 0.30^2 = 0.0707\) m², sau đó \(0.0707 \times 18 \times 0.48 \approx 0.611\) m³.
Lưu ý: thể tích phụ thuộc vào bình phương đường kính, nên với cùng chiều cao và hệ số dạng, tăng gấp đôi ĐKNN sẽ làm thể tích tăng gấp bốn lần (ví dụ, từ 20 cm lên 40 cm làm tiết diện ngang tăng gấp bốn, từ 0.0314 lên 0.1257 m²). Cây lớn hơn thường cũng cao hơn, nên trong một lâm phần thực tế, thể tích còn tăng nhanh hơn nữa.
Thể tích và chuyển đổi đơn vị
| Đại lượng | Chuyển đổi |
|---|---|
| Thể tích | 1 m³ = 35.315 ft³ |
| Thể tích | 1 ft³ = 0.02832 m³ |
| Đường kính | 1 in = 2.54 cm |
| Đường kính | 1 cm = 0.3937 in |
| Chiều cao | 1 m = 3.281 ft |
| Củi (xếp chồng) | 1 cord (128 ft³ xếp chồng) ≈ 3.624 m³ thể tích xếp chồng |
Lưu ý về cord: cord là đơn vị đo gỗ xếp chồng, bao gồm cả khoảng hở không khí, nên không giống thể tích gỗ đặc. Lượng gỗ đặc trong một cord nhỏ hơn đáng kể so với 3.624 m³, và bạn không thể quy đổi thể tích thân cây đặc sang cord chỉ bằng con số này.
Sử dụng đơn vị inch: máy tính này yêu cầu ĐKNN tính bằng centimét và chiều cao tính bằng mét. Trước hết, hãy đổi ĐKNN từ inch bằng cách nhân với 2.54. Ví dụ, cây 16 in có \(16 \times 2.54 = 40.64\) cm. Đổi chiều cao từ foot sang mét bằng cách chia cho 3.281. Kết quả tính bằng m³; nhân với 35.315 để có ft³.
Câu hỏi thường gặp
Hệ số hình dạng là gì? Đó là tỷ lệ giữa thể tích thực của thân cây với thể tích của một hình trụ có cùng DBH và chiều cao, dùng để hiệu chỉnh cho độ thuôn của thân.
Kết quả có tính cả cành cây không? Không — công cụ chỉ ước tính thể tích thân chính (bole), không bao gồm tán lá hay phần gỗ của cành.
Độ chính xác ra sao? Đây là phép ước tính nhanh tại hiện trường. Để kiểm kê chính xác, bạn nên dùng bảng tra thể tích theo từng loài hoặc các phương trình mô tả độ thuôn thân cây.