Bu Araç Ne İşe Yarar?
Bu araç, bir elementin ortalama atom kütlesini ve her bir izotopun tam kütlesini bildiğinizde, doğada bulunan iki izotopun yüzde bolluğunu hesaplar. Periyodik tabloda yazan ortalama atom kütlesi, izotop kütlelerinin her birinin doğadaki yaygınlığına göre ağırlıklandırılmış ortalamasıdır. Bu ağırlıklı ortalama denklemini yeniden düzenleyerek izotopların bağıl bolluklarını geri çıkarabilirsiniz.
Nasıl Kullanılır?
Üç değer girin: ortalama atom kütlesi (\(M_{\text{ort}}\)), 1. izotopun kütlesi (\(m_1\)) ve 2. izotopun kütlesi (\(m_2\)). Hepsini atomik kütle birimi (akb) cinsinden yazın. Hesaplayıcı her bir izotopun yüzde bolluğunu verir. İki sonucun toplamı her zaman %100'dür.
Formülün Açıklaması
İki izotop için ortalama kütle şöyle ifade edilir:
$$M_{\text{ort}} = x \cdot m_1 + (1 - x) \cdot m_2$$Burada \(x\), 1. izotopun kesirsel oranıdır. Denklemi \(x\) için çözdüğümüzde
$$x = \frac{M_{\text{ort}} - m_2}{m_1 - m_2}$$elde edilir. Buna göre 1. izotopun yüzde bolluğu \(100x\), 2. izotopun yüzde bolluğu ise \(100(1 - x)\) olur.
Örnek Çözüm: Klor
Klorun kararlı iki izotopu vardır: Cl-35 (kütlesi 34,969 akb) ve Cl-37 (kütlesi 36,966 akb). Ortalama atom kütlesi 35,453 akb'dir. Buradan
$$x = \frac{35{,}453 - 36{,}966}{34{,}969 - 36{,}966} = \frac{-1{,}513}{-1{,}997} \approx 0{,}7576$$bulunur. Yani Cl-35 yaklaşık %75,76, Cl-37 ise yaklaşık %24,24 oranında bulunur ve bu da ders kitaplarındaki değerlerle örtüşür.
Sık Sorulan Sorular
İkiden fazla izotop için kullanabilir miyim? Hayır. Bu hesaplayıcı tam olarak iki izotop olduğunu varsayar. Üç veya daha fazla izotopta birden çok bilinmeyen ortaya çıkar ve ek bilgiye ihtiyaç duyulur.
\(m_1\) ve \(m_2\) sıralaması neden önemli? "1. İzotop" olarak etiketlenen sonuç, \(m_1\) kutusuna girdiğiniz kütleye karşılık gelir. İki kütleyi yer değiştirirseniz, sadece hangi bolluğun önce gösterileceği değişir.
Hangi birimi kullanmalıyım? Üç değerin hepsinde tutarlı şekilde atomik kütle birimi (akb) kullanın. Formül kütle farklarının bir oranı olduğundan, sonuç birimsizdir ve yüzde olarak verilir.
Yaygın İki İzotoplu Elementler: Kütleler ve Doğal Bolluklar
Bu elementler iki kararlı izotop tarafından baskın olarak belirlenir, bu nedenle bu hesap makinesine uygundurlar. Değerler IUPAC/NIST verilerinden yuvarlanmıştır: izotop kütleleri 4 ondalık basamağa, bolluklar 2 ondalık basamağa ve ortalama atom kütleleri 2 ondalık basamağa yuvarlanmıştır. Doğal bolluklar örnekten örneğe hafifçe değişir, özellikle bor ve lityumda; bu nedenle bunları tipik değerler olarak değerlendirin.
| Element | İzotop 1 (kütle, amu) | Bolluk 1 (%) | İzotop 2 (kütle, amu) | Bolluk 2 (%) | Ortalama atom kütlesi (amu) |
|---|---|---|---|---|---|
| Lityum (Li) | Li-6 (6.0151) | 7.59 | Li-7 (7.0160) | 92.41 | 6.94 |
| Bor (B) | B-10 (10.0129) | 19.90 | B-11 (11.0093) | 80.10 | 10.81 |
| Klor (Cl) | Cl-35 (34.9689) | 75.76 | Cl-37 (36.9659) | 24.24 | 35.45 |
| Bakır (Cu) | Cu-63 (62.9296) | 69.15 | Cu-65 (64.9278) | 30.85 | 63.55 |
| Galyum (Ga) | Ga-69 (68.9256) | 60.11 | Ga-71 (70.9247) | 39.89 | 69.72 |
| Brom (Br) | Br-79 (78.9183) | 50.69 | Br-81 (80.9163) | 49.31 | 79.90 |
| Gümüş (Ag) | Ag-107 (106.9051) | 51.84 | Ag-109 (108.9048) | 48.16 | 107.87 |
Ortalama atom kütlesini Ort Kütle olarak, iki izotop kütlesini ise Kütle1 ve Kütle2 olarak girin. Hesap makinesi izotop 1'in bolluğunu ve çıkarma yoluyla izotop 2'nin bolluğunu verir.
Sonucu Yorumlama
- Ortalama, iki kütle arasında yer alır. İki sayının ağırlıklı ortalaması bu sayıların dışına çıkamaz; bu nedenle ortalama atom kütlesi, daha hafif izotop kütlesinden büyük ve daha ağır olandan küçük olmalıdır.
- Kütle yakınlığı daha yüksek bolluk anlamına gelir. Kütlesi ortalamaya daha yakın olan izotop daha bol olandır. Brom için 79.90, 78.92 ile 80.92'nin neredeyse tam ortasında yer alır, bu nedenle dağılım yaklaşık 50/50'dir. Lityum için 6.94, 7.02'ye çok yakındır, bu nedenle Li-7 baskındır.
- %0–100 dışındaki sonuçlar bir soruna işaret eder. Negatif bir bolluk veya %100'ün üzerindeki bir bolluk, ortalamanın iki kütlenin aralığı dışında olduğu, kütlelerin yer değiştirdiği veya yanlış yazıldığı ya da yanlış izotopların seçildiği anlamına gelir. Bolluk 1 ve bolluk 2'nin toplamı her zaman %100 olmalıdır.
- Gerçek elementlerde iz izotoplar bulunabilir. Burada listelenen klor, bor ve diğerleri etkin olarak iki izotoplu sistemlerdir; ancak bakır veya gümüş gibi elementlerin yalnızca iki kararlı izotopu vardır, diğerlerinde ise ek iz izotoplar bulunur. İki izotoplu model, başka hiçbir şeyin katkıda bulunmadığını varsayar.
- Sonuçlar yaklaşıktır. Kütlelerin ve ortalama atom kütlesinin yuvarlanması cevabı biraz kaydırır.
Klor örneği, Ort Kütle = 35.45, Kütle1 = 34.969 ve Kütle2 = 36.966 kullanılarak:
$$x_1 = \frac{35.45 - 36.966}{34.969 - 36.966} \times 100\% = \frac{-1.516}{-1.997} \times 100\% \approx 75.91\%$$
bu nedenle \(x_2 = 100\% - 75.91\% = 24.09\%\). Yayımlanan değerler %75.76 ve %24.24'tür; aradaki küçük fark, ortalama kütlenin (35.45 ile 35.453) ve izotop kütlelerinin yuvarlanmasından kaynaklanır.
Temel Terimler ve Tanımlar
- İzotop
- Aynı sayıda proton ancak farklı sayıda nötron içeren, dolayısıyla farklı kütleleri olan, bir elementin iki veya daha fazla biçiminden biri.
- Kütle numarası
- Bir çekirdekteki proton ve nötronların toplamına eşit tam sayı (örneğin Cl-35'te 35). İzotopu etiketler ancak tam kütlesi değildir.
- İzotopik kütle
- Belirli bir izotopun atomik kütle birimi cinsinden ölçülen kütlesi; genellikle tam sayı değildir (örneğin Cl-35 yaklaşık 34.9689 amu'dur).
- Ortalama (bağıl) atom kütlesi
- Bir elementin doğal olarak bulunan izotoplarının izotopik kütlelerinin bolluğa göre ağırlıklı ortalaması. Periyodik tabloda gösterilen değer budur.
- Yüzde (doğal) bolluk
- Doğada bir elementin atomlarının belirli bir izotop olan yüzdesi. Tüm izotopların bollukları toplamda %100'dür.
- Atomik kütle birimi (amu) / dalton (Da)
- Bir karbon-12 atomunun kütlesinin on ikide biri olarak tanımlanan, yaklaşık 1.6605 × 10−27 kg olan kütle birimi. Amu ve dalton (Da) birbirinin yerine kullanılır (resmi birleşik birim u'dur).
- Ağırlıklı ortalama
- Toplamadan önce her değerin kendi kesirli payıyla çarpıldığı ortalama. İki izotop için: \(M_{avg} = x_1 M_1 + x_2 M_2\), burada \(x_1 + x_2 = 1\). \(x_1\) için çözüm, bu hesap makinesinin kullandığı formülü verir.