Kütlece Yüzde (%a/a) Nedir?
Kütlece yüzde, çoğunlukla %a/a (ağırlık/ağırlık) ya da %k/k (kütle/kütle) biçiminde yazılır ve bir çözeltinin derişimini, çözünenin kütlesinin çözeltinin toplam kütlesine bölünüp 100 ile çarpılmasıyla ifade eder. Sıcaklıktan bağımsız olması ve çözeltinin yoğunluğuna dayanmaması nedeniyle derişimi belirtmenin en yaygın yollarından biridir. %10 a/a'lık bir tuz çözeltisi, her 100 gram çözeltide 10 gram tuz içerir.
Bu Hesaplayıcı Nasıl Kullanılır?
Çözünenin (çözünmüş maddenin) kütlesini ve çözeltinin tamamının kütlesini girin. Her iki değerin de aynı kütle birimini kullandığından emin olun — genellikle gram tercih edilir, ancak tutarlı olduğu sürece herhangi bir birim işe yarar. Hesaplayıcı, çözünen kütlesini çözelti kütlesine bölüp 100 ile çarparak kütlece yüzdeyi verir; ayrıca çözücünün kütlesini de (çözelti kütlesi eksi çözünen kütlesi) gösterir.
Formülün Açıklaması
Denklem şudur: $$\%\,\text{a/a} = \frac{\text{çözünen kütlesi}}{\text{çözelti kütlesi}} \times 100$$ "Çözelti kütlesi" toplam kütledir; yani çözünen ile çözücünün toplamına eşittir (örneğin şeker artı su). Sık yapılan bir hata, çözelti kütlesi yerine çözücü kütlesine bölmektir — her zaman toplam kütleyi kullanın.
Çözümlü Örnek
Diyelim ki 25 g sodyum klorürü, 200 g çözelti elde edecek kadar suda çözdünüz. Kütlece yüzde, $$(25 \div 200) \times 100 = \%12{,}5\ \text{a/a}$$ olur. Çözücünün (suyun) kütlesi ise \(200 - 25 = 175\) g'dır.
Pratikte Yaygın %a/a Derişimleri
Kütlece yüzde (%a/a), 100 g toplam çözeltideki çözünen maddenin gram cinsinden miktarıdır. Aşağıdaki değerler yaklaşık tipik değerlerdir; gerçek ürünler üretici, sınıf ve bölgeye göre değişir, bu yüzden her zaman etikete veya güvenlik bilgi formuna bakın.
| Çözelti | Yaklaşık tipik derişim | Notlar |
|---|---|---|
| Normal serum fizyolojik | 0.9% a/h | 100 mL çözeltide 0.9 g NaCl (hacim esasına göre), 100 g başına değil. Yoğunluk 1.0 g/mL'ye yakın olduğu için a/a değeri sayısal olarak benzerdir (yaklaşık %0.9). |
| Ev tipi çamaşır suyu (NaOCl) | ~5–6% a/a | Kuvvet ürüne ve ülkeye göre değişir; bazıları daha yüksek ya da düşük olabilir. |
| Beyaz sirke (asetik asit) | ~%5 asetik asit | Genellikle %5 asidite olarak etiketlenir; bazı ürünler farklı olabilir. |
| Derişik hidroklorik asit (HCl) | ~37% a/a | Tipik laboratuvar sınıfı derişik asit. |
| Derişik sülfürik asit (H2SO4) | ~98% a/a | Tipik laboratuvar sınıfı derişik asit. |
| Derişik nitrik asit (HNO3) | ~68–70% a/a | Tipik laboratuvar sınıfı derişik asit. |
| Deniz suyu | ~3.5% kütlece çözünmüş tuzlar | Açık okyanusta ortalama tuzluluk kilogram başına yaklaşık 35 g; konuma göre değişir. |
| Hidrojen peroksit (ev tipi) | ~3% | Genellikle %3 çözelti olarak satılır; esas (a/a veya h/h) etikete göre değişebilir. |
a/a ve h/h karşılaştırması: %a/a, çözeltinin kütlesine bölünür (100 g çözeltideki g çözünen madde). %h/h ise hacme bölünür (100 mL çözeltideki g çözünen madde). İkisi yalnızca çözelti yoğunluğu 1 g/mL civarında olduğunda, seyreltik sulu çözeltilerde olduğu gibi, birbirine yakın sonuç verir. Derişik asitlerde fark büyüktür.
%a/a Değerinin Diğer Derişim Birimlerine Dönüştürülmesi
| Hedef birim | Dönüşüm | Birim notları |
|---|---|---|
| ppm (mg/kg) | 1% a/a = 10.000 ppm; ppm = %a/a × 10.000 | Kütleye dayalı ppm (kg çözeltideki mg çözünen madde). |
| %h/h (g/100 mL) | %h/h = %a/a × yoğunluk | Yoğunluk g/mL cinsinden. |
| Molarite (mol/L) | M = (%a/a × 10 × yoğunluk) / molar kütle | Yoğunluk g/mL cinsinden; molar kütle g/mol cinsinden. |
| Molalite (mol/kg çözücü) | m = (%a/a × 10) / (molar kütle × (100 − %a/a)/100) | Molar kütle g/mol cinsinden; payda, 1000 g çözeltideki çözücünün kg cinsinden kütlesidir. |
Yoğunluk kullanılarak örnek
Derişik HCl yaklaşık 1.18 g/mL yoğunlukta ve yaklaşık %37 a/a'dır (yaklaşık tipik değerler); molar kütlesi 36.46 g/mol'dür.
- %h/h: \(37 \times 1.18 = 43.66\) g / 100 mL.
- Molarite: \(\dfrac{37 \times 10 \times 1.18}{36.46} = \dfrac{436.6}{36.46} \approx 11.98\) mol/L, yaklaşık 12 M.
- Molalite: \(\dfrac{37 \times 10}{36.46 \times 0.63} = \dfrac{370}{22.97} \approx 16.1\) mol/kg.
Molarite yoğunluğa (ve sıcaklığa) bağlıdır; %a/a ve molalite ise hacme bağlı değildir.
Farklı Çözünen ve Çözelti Kütlelerinin Karşılaştırılması
Çözücü kütlesi = çözelti kütlesi − çözünen madde kütlesi ve \(\%\,\text{a/a} = \dfrac{\text{çözünen}}{\text{çözelti}} \times 100\).
| Çözünen madde kütlesi (g) | Çözelti kütlesi (g) | Çözücü kütlesi (g) | %a/a |
|---|---|---|---|
| 5 | 100 | 95 | 5% |
| 10 | 100 | 90 | 10% |
| 10 | 200 | 190 | 5% |
| 25 | 200 | 175 | 12.5% |
| 50 | 250 | 200 | 20% |
Sabit çözelti kütlesinde çözünen madde miktarını iki katına çıkarmak yüzdeyi iki katına çıkarır (100 g'da 5 g → 10 g). Aynı 10 g çözünen maddeyi iki kat fazla çözeltiye koymak yüzdeyi yarıya indirir (%10 → %5). Paydanın yalnızca çözücü kütlesi değil, toplam çözelti kütlesi olduğunu unutmayın. Yalnızca çözücü kütlesini kullanmak farklı bir değer verir; örneğin 95 g çözücüde 5 g, %5 değil %5.26'dır.
Sıkça Sorulan Sorular
%a/a ile %a/h aynı şey midir? Hayır. %a/a paydada çözeltinin kütlesini kullanırken, %a/h çözeltinin hacmini kullanır (100 mL başına gram).
Neden çözücü değil de çözelti kütlesi kullanılır? Geleneksel olarak derişim, toplam çözeltiye göre tanımlanır. Çözücüye bölmek farklı ve standart dışı bir oran verir.
Sıcaklık %a/a'yı etkiler mi? Hayır. Kütle sıcaklıkla değişmediğinden, hacme dayalı ölçümlerin aksine %a/a sıcaklıktan bağımsızdır.