Phần trăm khối lượng (%w/w) là gì?
Phần trăm khối lượng, thường được viết là %w/w (weight/weight – khối lượng/khối lượng) hoặc %m/m (mass/mass), biểu thị nồng độ của dung dịch bằng khối lượng chất tan chia cho tổng khối lượng dung dịch, rồi nhân với 100. Đây là một trong những cách phổ biến nhất để biểu diễn nồng độ vì nó không phụ thuộc vào nhiệt độ và cũng không phụ thuộc vào khối lượng riêng của dung dịch. Một dung dịch muối 10% w/w chứa 10 gam muối trong mỗi 100 gam dung dịch.
Cách sử dụng máy tính này
Nhập khối lượng chất tan (chất được hòa tan) và khối lượng của toàn bộ dung dịch. Hãy đảm bảo cả hai giá trị đều dùng cùng một đơn vị khối lượng — gam là đơn vị thông dụng, nhưng bạn có thể dùng bất kỳ đơn vị nào miễn là thống nhất. Máy tính sẽ chia khối lượng chất tan cho khối lượng dung dịch rồi nhân với 100 để cho ra phần trăm khối lượng, đồng thời cho biết khối lượng dung môi (khối lượng dung dịch trừ đi khối lượng chất tan).
Giải thích công thức
Công thức là:
$$\%\,\text{w/w} = \frac{\text{khối lượng chất tan (g)}}{\text{khối lượng dung dịch (g)}} \times 100$$"Khối lượng dung dịch" chính là tổng khối lượng, bằng khối lượng chất tan cộng với khối lượng dung môi (ví dụ: đường cộng với nước). Một lỗi thường gặp là chia cho khối lượng dung môi thay vì khối lượng dung dịch — hãy luôn dùng tổng khối lượng.
Ví dụ minh họa
Giả sử bạn hòa tan 25 g natri clorua (muối ăn) vào nước để tạo thành 200 g dung dịch. Phần trăm khối lượng sẽ là
$$(25 \div 200) \times 100 = 12{,}5\%\ \text{w/w}$$Khối lượng dung môi (nước) là \(200 - 25 = 175\ \text{g}\).
Nồng độ %w/w thường gặp trong thực tế
Phần trăm theo khối lượng (%w/w) là số gam chất tan có trong 100 g toàn bộ dung dịch. Các giá trị dưới đây là giá trị điển hình gần đúng; nồng độ thực tế của sản phẩm thay đổi tùy nhà sản xuất, cấp chất lượng và khu vực, vì vậy hãy luôn kiểm tra nhãn hoặc phiếu an toàn hóa chất (SDS).
| Dung dịch | Nồng độ điển hình gần đúng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nước muối sinh lý | 0.9% w/v | 0.9 g NaCl trong 100 mL dung dịch (tính theo thể tích), không phải trong 100 g. Vì khối lượng riêng gần 1.0 g/mL nên giá trị w/w xấp xỉ bằng nhau (khoảng 0.9%). |
| Nước tẩy gia dụng (NaOCl) | ~5–6% w/w | Nồng độ khác nhau tùy sản phẩm và quốc gia; một số loại cao hơn hoặc thấp hơn. |
| Giấm trắng (acetic acid) | ~5% acetic acid | Thường ghi độ axit 5%; một số sản phẩm khác. |
| Axit clohidric đặc (HCl) | ~37% w/w | Axit đặc điển hình cấp phòng thí nghiệm. |
| Axit sulfuric đặc (H2SO4) | ~98% w/w | Axit đặc điển hình cấp phòng thí nghiệm. |
| Axit nitric đặc (HNO3) | ~68–70% w/w | Axit đặc điển hình cấp phòng thí nghiệm. |
| Nước biển | ~3.5% muối hòa tan theo khối lượng | Độ mặn trung bình của đại dương mở khoảng 35 g mỗi kg; thay đổi theo vị trí. |
| Hydro peroxide (gia dụng) | ~3% | Thường bán dưới dạng dung dịch 3%; cơ sở tính (w/w hay w/v) có thể khác nhau tùy nhãn. |
w/w so với w/v: %w/w chia cho khối lượng dung dịch (g chất tan trên 100 g dung dịch). %w/v chia cho thể tích (g chất tan trên 100 mL dung dịch). Hai giá trị này gần như trùng nhau chỉ khi khối lượng riêng của dung dịch gần 1 g/mL, như trong dung dịch nước loãng. Với axit đặc, sự chênh lệch rất lớn.
Chuyển đổi %w/w sang các đơn vị nồng độ khác
| Đơn vị đích | Cách chuyển đổi | Ghi chú đơn vị |
|---|---|---|
| ppm (mg/kg) | 1% w/w = 10,000 ppm; ppm = %w/w × 10,000 | ppm tính theo khối lượng (mg chất tan trên kg dung dịch). |
| %w/v (g/100 mL) | %w/v = %w/w × khối lượng riêng | Khối lượng riêng tính bằng g/mL. |
| Nồng độ mol (mol/L) | M = (%w/w × 10 × khối lượng riêng) / khối lượng mol | Khối lượng riêng tính bằng g/mL; khối lượng mol tính bằng g/mol. |
| Nồng độ molan (mol/kg dung môi) | m = (%w/w × 10) / (khối lượng mol × (100 − %w/w)/100) | Khối lượng mol tính bằng g/mol; mẫu số là khối lượng dung môi tính bằng kg trên 1000 g dung dịch. |
Ví dụ sử dụng khối lượng riêng
HCl đặc có nồng độ khoảng 37% w/w, khối lượng riêng khoảng 1.18 g/mL (giá trị điển hình gần đúng) và khối lượng mol 36.46 g/mol.
- %w/v: \(37 \times 1.18 = 43.66\) g trong 100 mL.
- Nồng độ mol: \(\dfrac{37 \times 10 \times 1.18}{36.46} = \dfrac{436.6}{36.46} \approx 11.98\) mol/L, khoảng 12 M.
- Nồng độ molan: \(\dfrac{37 \times 10}{36.46 \times 0.63} = \dfrac{370}{22.97} \approx 16.1\) mol/kg.
Nồng độ mol phụ thuộc vào khối lượng riêng (và nhiệt độ), trong khi %w/w và nồng độ molan không phụ thuộc vào thể tích.
So sánh các khối lượng chất tan và dung dịch khác nhau
Khối lượng dung môi = khối lượng dung dịch − khối lượng chất tan, và \(\%\,\text{w/w} = \dfrac{\text{chất tan}}{\text{dung dịch}} \times 100\).
| Khối lượng chất tan (g) | Khối lượng dung dịch (g) | Khối lượng dung môi (g) | %w/w |
|---|---|---|---|
| 5 | 100 | 95 | 5% |
| 10 | 100 | 90 | 10% |
| 10 | 200 | 190 | 5% |
| 25 | 200 | 175 | 12.5% |
| 50 | 250 | 200 | 20% |
Tăng gấp đôi chất tan khi khối lượng dung dịch cố định sẽ làm phần trăm tăng gấp đôi (5 g → 10 g trong 100 g). Đưa cùng 10 g chất tan vào lượng dung dịch gấp đôi sẽ làm phần trăm giảm một nửa (10% → 5%). Lưu ý mẫu số là khối lượng toàn bộ dung dịch, không chỉ riêng khối lượng dung môi. Nếu dùng khối lượng dung môi thay thế sẽ cho giá trị khác, ví dụ 5 g trong 95 g dung môi là 5.26%, không phải 5%.
Câu hỏi thường gặp
%w/w có giống %w/v không? Không. %w/w dùng khối lượng dung dịch ở mẫu số, còn %w/v dùng thể tích dung dịch (gam trên 100 mL).
Tại sao phải dùng khối lượng dung dịch chứ không phải dung môi? Theo quy ước, nồng độ được tính theo tổng khối lượng dung dịch. Nếu chia cho khối lượng dung môi, bạn sẽ ra một tỉ lệ khác và không đúng chuẩn.
Nhiệt độ có ảnh hưởng đến %w/w không? Không. Vì khối lượng không thay đổi theo nhiệt độ nên %w/w không phụ thuộc vào nhiệt độ, khác với các cách đo dựa trên thể tích.