Shockley Diyot Denklemi Nedir?
Shockley diyot denklemi, bir yarı iletken p-n eklem diyodunun akım–gerilim ilişkisini açıklayan temel modeldir. William Shockley tarafından geliştirilen bu denklem, ideal bir diyottan geçen akımı, diyota uygulanan gerilime bağlar. Bu hesaplayıcı, doyma akımı, uygulanan gerilim, idealite faktörü ve sıcaklığın herhangi bir kombinasyonu için söz konusu denklemi çözer.
Bu Hesaplayıcı Nasıl Kullanılır?
Ters doyma akımı Is değerini (silisyum için genellikle \(1\times10^{-12}\ \text{A}\)), volt cinsinden uygulanan gerilim V değerini, idealite faktörü n değerini (1 ile 2 arasında, ideal diyotlarda çoğunlukla 1) ve kelvin cinsinden mutlak sıcaklık T değerini (oda sıcaklığı ≈ 300 K) girin. Hesaplayıcı, sonuç olarak amper cinsinden diyot akımını ve termal gerilim Vt değerini verir.
Formülün Açıklaması
Akım, $$I = \text{I}_S \left( e^{\frac{V}{n\,V_T}} - 1 \right)$$ ifadesiyle hesaplanır; burada termal gerilim \(V_T = \frac{kT}{q}\) olarak tanımlanır. \(k = 1{,}380649\times10^{-23}\ \text{J/K}\) Boltzmann sabiti, \(q = 1{,}602176634\times10^{-19}\ \text{C}\) temel yük ve \(T\) kelvin cinsinden sıcaklıktır. 300 K'de \(V_T \approx 0{,}02585\ \text{V}\) (yaklaşık 25,85 mV) olur. İleri beslemede üstel terim baskın hâle gelir ve akım, gerilimle birlikte hızla yükselir; ters beslemede ise denklem \(-\text{I}_S\) değerine yaklaşır.
Çözümlü Örnek
\(\text{I}_S = 1\times10^{-12}\ \text{A}\), \(V = 0{,}7\ \text{V}\), \(n = 1\) ve \(T = 300\ \text{K}\) için: $$V_T = \frac{1{,}380649\times10^{-23} \times 300}{1{,}602176634\times10^{-19}} \approx 0{,}025852\ \text{V}.$$ Buradan \(\frac{V}{n\,V_T} \approx 27{,}08\), \(e^{27{,}08} \approx 5{,}78\times10^{11}\) olur; dolayısıyla $$I \approx 1\times10^{-12} \times 5{,}78\times10^{11} \approx 0{,}578\ \text{A}$$ bulunur.
Farklı Gerilim ve Sıcaklıklardaki Diyot Akımı
Tüm satırlarda Is = 1×10−12 A ve n = 1 kullanılmıştır. Termal gerilim \(V_T = kT/q\) ile hesaplanır; k = 1.380649×10−23 J/K ve q = 1.602177×10−19 C olup, \(V_T \approx 8.617\times10^{-5}\,T\) volttur. Değerler 3 anlamlı basamağa yuvarlanmıştır.
| V (V) | T (K) | VT (mV) | V / (n·VT) | Akım I |
|---|---|---|---|---|
| 0.3 | 300 | 25.85 | 11.60 | ≈ 1.10×10−7 A (0.110 µA) |
| 0.5 | 300 | 25.85 | 19.34 | ≈ 2.51×10−4 A (251 µA) |
| 0.6 | 300 | 25.85 | 23.21 | ≈ 0.0120 A (12.0 mA) |
| 0.7 | 300 | 25.85 | 27.08 | ≈ 0.575 A |
| 0.6 | 275 | 23.70 | 25.32 | ≈ 0.0991 A |
| 0.6 | 350 | 30.16 | 19.89 | ≈ 4.36×10−4 A |
| −0.5 (ters yön) | 300 | 25.85 | −19.34 | ≈ −1.0×10−12 A (−Is) |
Notlar:
- 300 K'de 0.6 V için kontrol hesabı: \(I = 10^{-12}\,(e^{0.6/0.025852} - 1) = 10^{-12}\,(e^{23.21} - 1) \approx 10^{-12}\times 1.20\times10^{10} \approx 1.20\times10^{-2}\) A.
- Sıcaklık satırlarında, VT'nin etkisini izole etmek için Is sabit tutulmuştur. Gerçek bir diyotta Is sıcaklıkla güçlü biçimde artar; bu nedenle gerçek davranış bu satırlardan farklıdır.
- Ters yönlü öngerilimde \(e^{-19.34} \approx 4\times10^{-9}\) olduğundan \(I \approx -I_S\) olur. Akım yaklaşık −1 pA değerinde doyuma ulaşır.
Sıkça Sorulan Sorular
İdealite faktörü n nedir? Rekombinasyon ve diğer ideal olmayan etkileri hesaba katar; difüzyon baskın ideal diyotlarda \(n = 1\) iken, rekombinasyon baskın eklemlerde 2'ye yaklaşır.
Sıcaklık neden önemli? Daha yüksek sıcaklık termal gerilim \(V_T\) değerini artırır ve \(\text{I}_S\) değerini dramatik biçimde yükseltir; bu nedenle diyot davranışı sıcaklığa güçlü biçimde bağlıdır.
Ters beslemede ne olur? \(V\) negatif ve mutlak değeri büyük olduğunda üstel terim sıfıra yaklaşır ve akım yaklaşık \(-\text{I}_S\) değerinde doygunluğa ulaşır.