Aşı Etkinliği Nedir?
Aşı etkinliği (VE), kontrollü klinik araştırma koşullarında bir aşının, aşılanan kişilerdeki hastalık riskini aşılanmayanlara kıyasla ne kadar azalttığını ölçer. Yüzde olarak ifade edilir: %90'lık bir VE, aşılı kişilerin aşı olmamış olsalardı görecekleri vakalardan %90 daha az vaka yaşadığı anlamına gelir. Bu hesaplama aracı, ham vaka sayıları ve grup büyüklükleri üzerinden çalışır; bu nedenle evrensel bir epidemiyoloji aracıdır — herhangi bir ülkeye, aşıya ya da hastalığa bağlı değildir.
Bu Aracı Nasıl Kullanırsınız?
Dört sayı girin: aşılı gruptaki hastalık vakası sayısı, toplam aşılı katılımcı sayısı, aşısız (veya plasebo) gruptaki vaka sayısı ve toplam aşısız katılımcı sayısı. Hesaplayıcı, her grup için vaka sayılarını atak hızına dönüştürür ve hem aşı etkinliğini hem de her iki atak hızını verir; böylece altta yatan riski de görebilirsiniz.
Formülün Açıklaması
Önce her grubun atak hızını hesaplayın: \(\text{ARV} = \frac{\text{aşılı vakalar}}{\text{toplam aşılı}}\), \(\text{ARU} = \frac{\text{aşısız vakalar}}{\text{toplam aşısız}}\). Ardından:
$$\text{VE} = \left(1 - \frac{\text{ARV}}{\text{ARU}}\right) \times 100\% \qquad \begin{aligned} \text{ARV} &= \frac{\text{Cases (Vac)}}{\text{Total Vac}} \\[0.4em] \text{ARU} &= \frac{\text{Cases (Unvac)}}{\text{Total Unvac}} \end{aligned}$$\(\text{ARV}/\text{ARU}\) oranı göreli riski (relative risk) verir; bunu 1'den çıkardığınızda aşılamaya bağlı olarak risk azalmasının oransal değerini elde edersiniz.
Çözümlü Örnek
Diyelim ki bir araştırmada 1.000 aşılı kişide 30 vaka, 1.000 aşısız kişide ise 150 vaka görülüyor. \(\text{ARV} = 30/1000 = 0{,}03\) (%3) ve \(\text{ARU} = 150/1000 = 0{,}15\) (%15).
$$\text{VE} = \left(1 - \frac{0{,}03}{0{,}15}\right) \times 100 = (1 - 0{,}2) \times 100 = \mathbf{80\%}$$Aşı, hastalık riskini %80 oranında azaltmıştır.
Sıkça Sorulan Sorular
Negatif VE ne anlama gelir? Atak hızı aşılı grupta daha yüksekse VE negatif çıkar; bu da koruma sağlanmadığını gösterir (genellikle şans eseri, küçük örneklem ya da karıştırıcı faktörlerden kaynaklanır).
VE ile gerçek hayattaki etkililik aynı şey midir? Etkinlik (efficacy), kontrollü araştırmalardaki performansı; etkililik (effectiveness) ise gerçek hayattaki kullanımı ifade eder. Matematiksel hesap aynıdır, ancak veri kaynakları farklıdır.
Grup büyüklüklerini neden girmek gerekir? Çünkü risk bir oranıdır, sayı değildir — eşit olmayan grup büyüklüklerinden gelen ham vaka sayılarını karşılaştırmak yanıltıcı olur.
