Hệ số pha loãng là gì?
Hệ số pha loãng (DF — dilution factor) cho biết một mẫu đã được pha loãng bao nhiêu lần. Nó bằng thể tích cuối (tổng) chia cho thể tích mẫu ban đầu. Vì việc pha loãng làm giảm nồng độ tỷ lệ thuận với mức tăng thể tích, nên hệ số pha loãng cũng bằng tỷ số giữa nồng độ ban đầu và nồng độ sau pha loãng. Hệ số pha loãng bằng 10 (thường viết là 1:10) nghĩa là một phần mẫu được pha thành tổng cộng mười phần.
Cách dùng công cụ này
Nhập thể tích ban đầu (thể tích mẫu) — lượng dung dịch gốc đậm đặc của bạn — và thể tích cuối (tổng) sau khi thêm dung môi. Hãy dùng cùng một đơn vị cho cả hai giá trị (mL, µL, L). Công cụ sẽ trả về hệ số pha loãng, tỷ lệ pha loãng tương ứng và thể tích dung môi cần thêm để đạt được thể tích cuối.
Giải thích công thức
Công thức cốt lõi là $$\text{DF} = \frac{\text{Thể tích cuối}}{\text{Thể tích ban đầu}}$$ Thể tích dung môi cần thêm đơn giản là lấy thể tích cuối trừ đi thể tích mẫu. Nếu bạn đã biết mức pha loãng mong muốn và nồng độ dung dịch gốc, bạn có thể biến đổi công thức để tìm nồng độ sau pha loãng: \(C_{\text{cuối}} = C_{\text{ban đầu}} \div \text{DF}\).
Ví dụ minh họa
Bạn lấy 2 mL dung dịch gốc và thêm dung dịch đệm cho đến khi tổng thể tích đạt 50 mL. Hệ số pha loãng là $$50 \div 2 = \textbf{25}$$ (pha loãng 1:25). Lượng dung môi bạn đã thêm là $$50 - 2 = \textbf{48 mL}$$ Nếu dung dịch gốc có nồng độ 100 mg/mL thì dung dịch sau pha loãng sẽ là \(100 \div 25 = 4\) mg/mL.
So sánh các độ pha loãng thông dụng
Bảng dưới đây giả định thể tích cuối cùng là 10 mL và sử dụng quy ước mẫu:tổng, trong đó \(\text{DF} = \frac{V_{\text{cuối}}}{V_{\text{mẫu}}}\). Thể tích dung môi pha loãng bằng thể tích cuối cùng trừ đi thể tích mẫu.
| Độ pha loãng (mẫu:tổng) | Hệ số pha loãng (DF) | Thể tích mẫu | Thể tích dung môi pha loãng | Nồng độ (% so với dung dịch gốc) |
|---|---|---|---|---|
| 1:2 | 2 | 5 mL | 5 mL | 50% |
| 1:5 | 5 | 2 mL | 8 mL | 20% |
| 1:10 | 10 | 1 mL | 9 mL | 10% |
| 1:100 | 100 | 0.1 mL (100 µL) | 9.9 mL | 1% |
| 1:1000 | 1000 | 0.01 mL (10 µL) | 9.99 mL | 0.1% |
Lưu ý về ký hiệu: trong bảng, 1:N nghĩa là 1 phần mẫu trong tổng N phần (mẫu:tổng), nên DF = N. Một số phòng thí nghiệm và quy trình lại viết 1:N theo tỷ lệ mẫu:dung môi pha loãng, nghĩa là 1 phần mẫu cộng N phần dung môi pha loãng. Theo quy ước này, 1:10 cho DF = 11, không phải 10. Luôn kiểm tra quy ước nào quy trình đang dùng, hoặc ghi rõ hệ số pha loãng và thể tích.
Thể tích mẫu rất nhỏ (chẳng hạn 10 µL vào 10 mL) khó hút chính xác bằng pipet. Với các độ pha loãng cao, thường nên dùng pha loãng nối tiếp qua nhiều bước; hệ số pha loãng tổng là tích các hệ số pha loãng của từng bước.
Thuật ngữ và ký hiệu pha loãng
- Dung dịch gốc / dung dịch ban đầu
- Dung dịch hoặc mẫu gốc, đậm đặc hơn, được đem pha loãng.
- Dung môi pha loãng
- Chất lỏng được thêm vào để giảm nồng độ, như nước, dung dịch đệm, nước muối sinh lý hoặc môi trường nuôi cấy. Nó không được chứa chất phân tích cần đo.
- Hệ số pha loãng (DF)
- Tỷ số giữa thể tích cuối cùng và thể tích mẫu ban đầu: \(\text{DF} = \frac{V_{\text{cuối}}}{V_{\text{ban đầu}}}\). Đây cũng là tỷ số giữa nồng độ ban đầu và nồng độ cuối, nên luôn bằng 1 hoặc lớn hơn.
- Pha loãng theo bội số
- Cách diễn đạt khác của hệ số pha loãng. Pha loãng 10 lần có DF = 10, nghĩa là nồng độ giảm còn một phần mười so với dung dịch gốc.
- Thể tích cuối cùng
- Tổng thể tích sau khi trộn mẫu và dung môi pha loãng: \(V_{\text{cuối}} = V_{\text{mẫu}} + V_{\text{dung môi}}\).
- Phần mẫu lấy ra (aliquot)
- Một phần thể tích đo được lấy từ mẫu hoặc dung dịch lớn hơn, ví dụ 1 mL dung dịch gốc được chuyển sang ống nghiệm để pha loãng.
- Pha loãng nối tiếp
- Chuỗi pha loãng theo từng bước, trong đó mỗi ống được pha từ ống trước đó. Hệ số pha loãng tổng là tích của các bước; ví dụ ba bước 1:10 liên tiếp cho \(10 \times 10 \times 10 = 1000\).
Ký hiệu tỷ lệ: 1:10 so với 1+9
- 1:10 (mẫu:tổng) nghĩa là 1 phần mẫu trong 10 phần tổng, nên DF = 10.
- 1+9 nghĩa là 1 phần mẫu cộng 9 phần dung môi pha loãng, cũng cho 10 phần tổng và DF = 10.
- Dạng gây nhầm lẫn là tỷ lệ mẫu:dung môi viết thành 1:10, nghĩa là 1 phần mẫu và 10 phần dung môi, tổng cộng 11 phần và DF = 11. Ký hiệu "+" tránh được sự nhầm lẫn này.
Liên hệ với C1V1 = C2V2
Phương trình pha loãng \(C_1 V_1 = C_2 V_2\) giả định lượng chất tan không thay đổi khi pha loãng. Biến đổi ta được
$$\frac{C_1}{C_2} = \frac{V_2}{V_1} = \text{DF}$$
trong đó \(C_1\) và \(V_1\) là nồng độ dung dịch gốc và thể tích đã lấy, \(C_2\) và \(V_2\) là nồng độ cuối và thể tích cuối cùng. Vì vậy hệ số pha loãng cho biết nồng độ giảm bao nhiêu lần, và \(C_2 = C_1 / \text{DF}\). Phương pháp này giả định thể tích có tính cộng được, một xấp xỉ tốt cho dung dịch nước loãng.
Câu hỏi thường gặp
Hệ số pha loãng bằng 10 có giống với 1:10 không? Có. DF bằng 10 nghĩa là mẫu chiếm một phần mười của thể tích cuối, viết là 1:10.
Nên dùng đơn vị nào? Đơn vị thể tích nào cũng được, miễn là thể tích ban đầu và thể tích cuối dùng chung một đơn vị — hệ số pha loãng không có thứ nguyên (không đơn vị).
Làm sao để pha loãng theo dãy (serial dilution)? Nhân các hệ số pha loãng từng bước với nhau. Ba bước pha loãng 1:10 liên tiếp cho tổng hệ số pha loãng là \(10 \times 10 \times 10 = 1000\).