Máy Tính Điện Tích Hạt Nhân Hiệu Dụng

Máy Tính Điện Tích Hạt Nhân Hiệu Dụng

Đang tăng trưởng AI Skill PRO

Nhập phép tính

Công thức

Zeff=Số hiệu nguyên tử (Z)−Hằng số chắn (S)Z_{\text{eff}} = \text{Số hiệu nguyên tử (Z)} - \text{Hằng số chắn (S)}

Ví dụ

Zeff=11−8.8≈2Z_{\text{eff}} = 11 - 8.8 \approx 2
Thống kê sử dụng

Quảng cáo

Kết quả

Điện tích hạt nhân hiệu dụng
2,2
Z_eff (đơn vị điện tích nguyên tố e)
Số hiệu nguyên tử (Z) 11
Hằng số chắn (S) 8,8

Báo lỗi nội dung trang này

Điện tích hạt nhân hiệu dụng là gì?

Điện tích hạt nhân hiệu dụng (\(Z_{\text{eff}}\)) là phần điện tích dương thực sự mà một electron cụ thể "cảm nhận" được trong nguyên tử có nhiều electron. Mặc dù hạt nhân mang điện tích đầy đủ bằng số hiệu nguyên tử \(Z\), nhưng các electron lớp trong đã "che chắn" một phần, làm giảm lực hút mà hạt nhân tác dụng lên các electron lớp ngoài. Công cụ này tính \(Z_{\text{eff}}\) dựa trên công thức đơn giản $$Z_{\text{eff}} = Z - S$$ trong đó \(S\) là hằng số chắn (hằng số che chắn).

Sơ đồ một nguyên tử cho thấy hạt nhân, các electron che chắn bên trong và một electron hóa trị bên ngoài chịu lực hút hạt nhân yếu hơn
Các electron bên trong che chắn electron ngoài cùng, làm giảm điện tích hạt nhân mà nó thực sự cảm nhận.

Cách sử dụng máy tính

Bạn nhập số hiệu nguyên tử \(Z\) của nguyên tố (ví dụ, 11 đối với natri) và hằng số chắn \(S\) cho electron mà bạn quan tâm. Giá trị \(S\) thường được ước lượng bằng quy tắc Slater. Máy tính sẽ trả ngay kết quả \(Z_{\text{eff}}\) — điện tích hiệu dụng mà electron đó cảm nhận. \(Z_{\text{eff}}\) càng lớn thì electron bị giữ càng chặt, tương ứng với bán kính nguyên tử nhỏ hơn và năng lượng ion hóa cao hơn.

Giải thích công thức

Công thức chủ đạo là $$Z_{\text{eff}} = Z - S$$ Trong đó \(Z\) là số nguyên bằng số proton trong hạt nhân. \(S\) phản ánh lực đẩy từ các electron khác: electron lõi che chắn mạnh, electron cùng lớp che chắn một phần, còn electron ở lớp ngoài hơn thì hầu như không đóng góp gì. Quy tắc Slater đưa ra các giá trị \(S\) một cách có hệ thống, vì vậy độ chính xác của \(Z_{\text{eff}}\) phụ thuộc vào cách ước lượng hằng số chắn mà bạn chọn.

Quảng cáo
Phân tích trực quan công thức điện tích hạt nhân hiệu dụng bằng số hiệu nguyên tử trừ hằng số che chắn
Z_hd = Z − S: điện tích hạt nhân toàn phần trừ đi sự che chắn của các electron bên trong.

Ví dụ minh họa

Hãy xét một electron hóa trị 3s trong nguyên tử natri (\(Z = 11\)). Áp dụng quy tắc Slater, hằng số chắn xấp xỉ \(S = 8{,}8\). Khi đó $$Z_{\text{eff}} = 11 - 8{,}8 = 2{,}2$$ Như vậy, electron hóa trị của natri chỉ cảm nhận điện tích hiệu dụng khoảng +2,2, nhỏ hơn nhiều so với điện tích hạt nhân đầy đủ là +11.

Các quy tắc Slater về đóng góp chắn

Quy tắc Slater ước tính hằng số chắn \(S\) dùng trong \(Z_{\text{hiệu dụng}} = Z - S\). Trước tiên, viết cấu hình electron theo các nhóm sau, theo thứ tự: (1s) (2s,2p) (3s,3p) (3d) (4s,4p) (4d) (4f) (5s,5p) và cứ thế tiếp tục. Sau đó cộng các đóng góp dưới đây cho electron đang xét. Các electron thuộc nhóm ở xa hơn electron đang xét đóng góp 0.

Electron đang xét Các electron khác trong cùng nhóm Electron ở lớp n−1 Electron ở lớp n−2 hoặc thấp hơn
ns hoặc np 0,35 mỗi electron (0,30 mỗi electron đối với 1s) 0,85 mỗi electron 1,00 mỗi electron
nd hoặc nf 0,35 mỗi electron 1,00 mỗi electron đối với tất cả electron trong các nhóm bên trái

Cộng tất cả đóng góp để được \(S\), rồi trừ khỏi số nguyên tử \(Z\). Ví dụ, đối với electron 3s/3p của clo, 6 electron khác trong nhóm 3s,3p đóng góp 6 × 0,35 = 2,10; tám electron ở lớp n−1 (n = 2) đóng góp 8 × 0,85 = 6,80; và hai electron 1s đóng góp 2 × 1,00 = 2,00, cho ra \(S = 10,90\).

Giá trị Z_hiệu dụng cho electron hóa trị chu kỳ 2 và 3

Các giá trị dưới đây là ước tính theo quy tắc Slater cho electron ngoài cùng (electron hóa trị), được tính theo \(Z_{\text{hiệu dụng}} = Z - S\). Với chu kỳ 2, \(S = 0,35 \times (\text{số electron hóa trị khác}) + 0,85 \times 2\). Với chu kỳ 3, \(S = 0,35 \times (\text{số electron hóa trị khác}) + 0,85 \times 8 + 1,00 \times 2\).

Nguyên tố Z S theo Slater Z_hiệu dụng
Li 3 1,70 1,30
Be 4 2,05 1,95
B 5 2,40 2,60
C 6 2,75 3,25
N 7 3,10 3,90
O 8 3,45 4,55
F 9 3,80 5,20
Ne 10 4,15 5,85
Na 11 8,80 2,20
Mg 12 9,15 2,85
Al 13 9,50 3,50
Si 14 9,85 4,15
P 15 10,20 4,80
S 16 10,55 5,45
Cl 17 10,90 6,10
Ar 18 11,25 6,75

Kiểm tra với clo: \(Z_{\text{hiệu dụng}} = 17 - 10,90 = 6,10\). Đây là các ước tính gần đúng theo quy tắc Slater, không phải giá trị cơ học lượng tử chính xác.

Quảng cáo

Diễn giải Z_hiệu dụng và xu hướng tuần hoàn

  • Theo chu kỳ: Z_hiệu dụng tăng từ trái sang phải. Mỗi bước thêm một proton, nhưng electron được thêm vào nằm trong cùng lớp và chỉ chắn khoảng 0,35 đơn vị, nên Z_hiệu dụng tăng khoảng 0,65 cho mỗi nguyên tố theo cách tính của Slater (ví dụ, từ 1,30 của Li đến 5,85 của Ne).
  • Theo nhóm (từ trên xuống): Z_hiệu dụng gần như không đổi hoặc chỉ tăng nhẹ, vì các proton bổ sung phần lớn được bù trừ bởi các lớp electron bên trong thêm vào. Theo quy tắc Slater, Li (1,30) và Na (2,20) khác nhau, nhưng điều này đến từ các electron n−2 được tính với hệ số 1,00, và xu hướng theo nhóm yếu hơn nhiều so với theo chu kỳ. Các tính toán chính xác hơn cho thấy chỉ có thay đổi vừa phải.
  • Z_hiệu dụng càng cao nghĩa là: bán kính nguyên tử nhỏ hơn, năng lượng ion hóa cao hơn và độ âm điện lớn hơn, vì các electron hóa trị bị hạt nhân hút mạnh hơn.
  • Giới hạn của quy tắc Slater: đây là các phép gần đúng đơn giản, coi sự chắn là tổng của các hằng số cố định. Các giá trị của Clementi–Raimondi, dựa trên hàm sóng nguyên tử đã tối ưu, khác với các số của Slater, nên hãy xem giá trị Slater là phù hợp cho xu hướng định tính và giảng dạy, chứ không dùng cho công việc đòi hỏi độ chính xác cao.

Để dùng máy tính, nhập số nguyên tử vào z và hằng số chắn vào s; kết quả là \(Z_{\text{hiệu dụng}} = Z - S\).

Câu hỏi thường gặp

Vì sao Z_eff luôn nhỏ hơn Z? Bởi vì các electron lớp trong đã chắn bớt lực hút giữa hạt nhân và electron lớp ngoài, làm giảm điện tích mà electron đó thực sự cảm nhận được.

Lấy hằng số chắn S ở đâu? Phổ biến nhất là từ quy tắc Slater, vốn gán mức độ che chắn dựa trên lớp và phân lớp của electron so với các electron còn lại.

Z_eff có thể mang giá trị âm không? Trên thực tế là không — với một electron có thật, \(S\) không bao giờ vượt quá \(Z\), nên \(Z_{\text{eff}}\) luôn dương, mặc dù những ước lượng thô đôi khi có thể cho ra giá trị rất nhỏ.

Cập nhật lần cuối:

Phổ biến nhất trong Hóa học

Xem tất cả máy tính Hóa học