Chiết suất là gì?
Chiết suất (hay chỉ số khúc xạ), ký hiệu là n, là một đại lượng không có đơn vị, cho biết ánh sáng truyền qua một môi trường nhanh hay chậm so với khi truyền trong chân không. Nó được định nghĩa là tỉ số giữa tốc độ ánh sáng trong chân không (\(c \approx 299{.}792{.}458\) m/s) và tốc độ ánh sáng trong môi trường đó (\(v\)). Vì ánh sáng luôn chậm lại khi đi vào vật chất, nên n luôn lớn hơn hoặc bằng 1. Một số giá trị quen thuộc: không khí khoảng 1,0003; nước 1,33; và thủy tinh thông thường khoảng 1,5.
Cách sử dụng máy tính
Bạn nhập tốc độ ánh sáng bên trong môi trường (đơn vị mét trên giây) và tốc độ ánh sáng trong chân không. Giá trị chân không được mặc định là 299.792.458 m/s, nhưng bạn có thể thay đổi nếu muốn dùng con số làm tròn như \(3 \times 10^8\). Máy tính sẽ lấy c chia cho v và trả về chiết suất ngay lập tức.
Giải thích công thức
Công thức nền tảng là
$$n = \frac{\text{Speed in Vacuum (m/s)}}{\text{Speed in Medium (m/s)}}$$Trong đó c là tốc độ ánh sáng phổ quát trong chân không, còn v là tốc độ pha (chậm hơn) bên trong vật liệu. Chiết suất càng lớn nghĩa là ánh sáng càng chậm lại nhiều và bị bẻ cong càng mạnh tại bề mặt, đúng như định luật Snell mô tả.
Ví dụ minh họa
Giả sử ánh sáng truyền trong một môi trường với tốc độ \(v = 225{.}000{.}000\) m/s, trong khi tốc độ trong chân không là \(c = 299{.}792{.}458\) m/s. Khi đó
$$n = \frac{299{.}792{.}458}{225{.}000{.}000} \approx 1{,}3324$$Giá trị này khá gần với chiết suất của nước, nghĩa là vật liệu đó sẽ làm ánh sáng chậm lại và bị bẻ cong gần giống như nước.
Chỉ số chiết suất của các vật liệu thông dụng
Bảng liệt kê các chỉ số chiết suất điển hình của các môi trường thông dụng ở khoảng 589 nm (vạch D của natri) và khoảng 20 °C. Tốc độ trong môi trường là v = c / n, với c = 299,792,458 m/s. Các tốc độ được làm tròn đến bốn chữ số có nghĩa, riêng chân không là giá trị chính xác.
| Môi trường | Chiết suất n | Tốc độ ánh sáng v = c/n (m/s) |
|---|---|---|
| Chân không | 1.0000 | 299,792,458 |
| Không khí (gần mực nước biển) | ≈ 1.0003 | ≈ 2.997 × 108 |
| Băng | ≈ 1.31 | ≈ 2.288 × 108 |
| Nước | ≈ 1.333 | ≈ 2.249 × 108 |
| Etanol | ≈ 1.361 | ≈ 2.203 × 108 |
| Acrylic (PMMA) | ≈ 1.49 | ≈ 2.012 × 108 |
| Thủy tinh crown | ≈ 1.52 | ≈ 1.972 × 108 |
| Thủy tinh flint | ≈ 1.62 | ≈ 1.851 × 108 |
| Sapphire | ≈ 1.77 | ≈ 1.694 × 108 |
| Kim cương | ≈ 2.417 | ≈ 1.240 × 108 |
Lưu ý: Đây là các giá trị tham khảo. Chiết suất thay đổi theo bước sóng (tán sắc), nhiệt độ, áp suất (đặc biệt với chất khí) và thành phần vật liệu. Riêng các loại thủy tinh có dải giá trị khá rộng, vì vậy hãy kiểm tra bảng thông số kỹ thuật của sản phẩm cụ thể.
Ví dụ: với nước, \(n = \dfrac{299{,}792{,}458}{224{,}900{,}000} \approx\) 1.333.
Diễn giải kết quả
- n = 1: ánh sáng truyền với tốc độ chân không c. Không khí với n ≈ 1.0003 rất gần giá trị này.
- n càng lớn thì ánh sáng càng chậm. Vì v = c/n, chỉ số lớn hơn đồng nghĩa với tốc độ trong môi trường thấp hơn. Mức giảm tốc độ tính theo phần trăm là \((1 - 1/n) \times 100\%\). Với nước (n ≈ 1.333), con số này khoảng 25.0%. Với kim cương (n ≈ 2.417), khoảng 58.6%.
- Khúc xạ tại mặt phân cách: Định luật Snell là $$n_1 \sin\theta_1 = n_2 \sin\theta_2.$$ Ánh sáng đi vào môi trường có chiết suất lớn hơn sẽ bị bẻ về phía pháp tuyến. Ánh sáng đi vào môi trường có chiết suất nhỏ hơn sẽ bị bẻ ra xa pháp tuyến.
- Góc tới hạn và phản xạ toàn phần: khi ánh sáng đi từ môi trường có chiết suất lớn hơn \(n_1\) sang môi trường có chiết suất nhỏ hơn \(n_2\), phản xạ toàn phần xảy ra khi góc tới vượt quá góc tới hạn được cho bởi $$\sin\theta_c = \frac{n_2}{n_1}.$$ Với đường đi từ nước ra không khí, \(\theta_c = \arcsin(1/1.333) \approx 48.6^\circ\).
- n nhỏ hơn 1: đối với các môi trường trong suốt thông thường, kết quả nhỏ hơn 1 nghĩa là tốc độ v nhập vào lớn hơn c, gần như chắc chắn là lỗi nhập liệu, chẳng hạn như đổi chỗ các trường hoặc sai lũy thừa của mười. Các giá trị nhỏ hơn 1 có thể xuất hiện đối với vận tốc pha của tia X hoặc gần các cộng hưởng ở một số vật liệu. Chúng không có nghĩa là thông tin hay năng lượng truyền nhanh hơn c.
- Phụ thuộc bước sóng: n thường cao hơn đối với ánh sáng xanh so với ánh sáng đỏ, điều này gây ra hiện tượng tán sắc và lăng kính tách ánh sáng trắng. Luôn ghi rõ bước sóng mà tốc độ được đo hoặc được trích dẫn.
Các hằng số được sử dụng
- Tốc độ ánh sáng trong chân không: \(c = 299{,}792{,}458\) m/s. Giá trị này chính xác theo định nghĩa của SI, không phải là đại lượng đo được.
- Giá trị làm tròn: \(3.00 \times 10^8\) m/s được dùng rộng rãi để ước tính nhanh. Giá trị này lệch so với giá trị chính xác khoảng \(\dfrac{300{,}000{,}000 - 299{,}792{,}458}{299{,}792{,}458} \approx 0.07\%\), không đáng kể với hầu hết bài tập trên lớp nhưng có thể ảnh hưởng trong quang học chính xác cao.
- Liên hệ với mét: từ năm 1983, mét trong SI được định nghĩa là quãng đường ánh sáng truyền trong chân không trong 1/299,792,458 giây. Do đó, giá trị của c là cố định, và độ dài của mét được suy ra từ định nghĩa giây.
- Đại lượng không thứ nguyên: n = c / v là tỉ số của hai tốc độ nên không có đơn vị. Hãy dùng cùng một đơn vị tốc độ cho c và v. Máy tính này yêu cầu cả hai đều tính bằng m/s.
Câu hỏi thường gặp
Chiết suất có thể nhỏ hơn 1 không? Đối với tốc độ pha trong một số vật liệu nhất định (chẳng hạn tia X trong vài môi trường), chiết suất có thể nhỏ hơn 1 một chút. Nhưng với ánh sáng nhìn thấy trong các vật liệu thông thường, n luôn ≥ 1.
Chiết suất có phải là hằng số không? Không. Nó thay đổi nhẹ theo bước sóng ánh sáng, hiện tượng này gọi là tán sắc, và đó cũng là lý do lăng kính tách được ánh sáng trắng thành các màu sắc khác nhau.
Nên dùng đơn vị nào? Hãy dùng cùng một đơn vị cho cả hai tốc độ (thường là m/s). Vì n là một tỉ số, đơn vị sẽ triệt tiêu lẫn nhau và kết quả là một số không có đơn vị.