Chỉ số đa dạng Shannon là gì?
Chỉ số đa dạng Shannon (thường ký hiệu là H hoặc H′) là một thước đo đa dạng sinh học được dùng phổ biến trong sinh thái học. Nó kết hợp hai khía cạnh của một quần xã: độ phong phú loài (có bao nhiêu loài khác nhau xuất hiện) và độ đồng đều (các cá thể được phân bố cân đối ra sao giữa các loài đó). Một quần xã có nhiều loài với tỷ lệ cân bằng sẽ cho chỉ số cao; ngược lại, quần xã bị một loài nào đó áp đảo sẽ có chỉ số thấp.
Cách sử dụng công cụ
Bạn hãy nhập số lượng cá thể đã đếm được của từng loài, cách nhau bằng dấu phẩy — ví dụ 40, 30, 20, 10. Công cụ sẽ tính tổng số cá thể, quy đổi mỗi số đếm thành tỷ lệ và áp dụng công thức Shannon. Đồng thời, công cụ cũng cho biết số loài (\(S\)), tổng số cá thể (\(N\)) và độ đồng đều Pielou (\(J\)) — giá trị chuẩn hóa \(H\) trong khoảng từ 0 đến 1.
Giải thích công thức
Với mỗi loài \(i\), tỷ lệ được tính là \(p_i = n_i / N\), trong đó \(n_i\) là số đếm của loài đó và \(N\) là tổng số cá thể. Khi đó chỉ số được tính như sau:
$$H = -\sum_{i=1}^{S} p_i \ln p_i$$
Công cụ này dùng logarit tự nhiên (ln), nên \(H\) được biểu thị bằng đơn vị "nats". Độ đồng đều là \(J = H / \ln(S)\).
Ví dụ minh họa
Giả sử bạn đếm được bốn loài với số cá thể lần lượt là 40, 30, 20 và 10 (\(N = 100\)). Các tỷ lệ tương ứng là 0,4; 0,3; 0,2; 0,1. Khi đó $$H = -(0{,}4\cdot\ln 0{,}4 + 0{,}3\cdot\ln 0{,}3 + 0{,}2\cdot\ln 0{,}2 + 0{,}1\cdot\ln 0{,}1) \approx 1{,}2799.$$ Với \(S = 4\), \(\ln(4) = 1{,}3863\), nên độ đồng đều \(J \approx 0{,}923\) — đây là một quần xã khá đồng đều.
So sánh đa dạng giữa các quần xã ví dụ
Bảng dưới đây áp dụng H = −Σ pi ln pi (logarit tự nhiên, nên H có đơn vị nat) và độ đều Pielou J = H / ln(S) cho năm quần xã ví dụ. S là số loài và N là tổng số cá thể.
| Quần xã (số lượng) | S | N | H (nat) | J của Pielou |
|---|---|---|---|---|
| 50 (một loài) | 1 | 50 | 0.0000 | không xác định (ln 1 = 0); thường ghi là 0 hoặc để trống |
| 25, 25, 25, 25 | 4 | 100 | 1.3863 | 1.000 |
| 40, 30, 20, 10 | 4 | 100 | 1.2799 | 0.923 |
| 90, 5, 3, 2 (bị chi phối) | 4 | 100 | 0.4280 | 0.309 |
| 10 loài, mỗi loài 10 | 10 | 100 | 2.3026 | 1.000 |
Kiểm tra minh họa cho 40, 30, 20, 10 (p = 0.4, 0.3, 0.2, 0.1):
\(H = -(0.4\ln 0.4 + 0.3\ln 0.3 + 0.2\ln 0.2 + 0.1\ln 0.1) = 0.3665 + 0.3612 + 0.3219 + 0.2303 = 1.2799\)
\(J = 1.2799 / \ln 4 = 1.2799 / 1.3863 = 0.923\)
Kiểm tra minh họa cho 90, 5, 3, 2 (p = 0.90, 0.05, 0.03, 0.02):
\(H = 0.0948 + 0.1498 + 0.1052 + 0.0782 = 0.4280\), nên \(J = 0.4280 / 1.3863 = 0.309\).
Quần xã bị chi phối có cùng bốn loài với quần xã đều, nhưng H của nó nhỏ hơn một phần ba vì một loài chiếm 90% số cá thể.
Diễn giải chỉ số Shannon và độ đều
- Khoảng giá trị của H: H = 0 nghĩa là chỉ có một loài. Với S loài, H tối đa là ln(S), chỉ đạt được khi tất cả các loài có số lượng bằng nhau. Ví dụ, giá trị tối đa là ln 4 = 1.3863 với bốn loài và ln 10 = 2.3026 với mười loài.
- Độ đều Pielou J = H / ln(S): J gần 0 nghĩa là quần xã bị chi phối bởi một hoặc vài loài. J gần 1 nghĩa là các cá thể được phân bố gần như đều giữa các loài. J phụ thuộc vào S, nên nó cho biết độ đều chứ không cho biết độ phong phú về số loài.
- Số loài hiệu dụng: exp(H) là số loài có số lượng bằng nhau sẽ cho cùng H. Với quần xã 40, 30, 20, 10, exp(1.2799) ≈ 3.60, thấp hơn số loài thực tế là 4. Với 90, 5, 3, 2, exp(0.4280) ≈ 1.53, nên quần xã hoạt động như khoảng 1.5 loài có độ phổ biến ngang nhau.
- Cỡ mẫu và nỗ lực thu mẫu: H được ước tính từ một mẫu. Nó có xu hướng tăng khi đếm được nhiều cá thể hơn và nỗ lực lấy mẫu lớn hơn, vì các loài hiếm dễ được tìm thấy hơn. Chỉ nên so sánh các quần xã được lấy mẫu theo cách tương tự nhau.
- Cơ số logarit quan trọng: Công cụ này dùng logarit tự nhiên, nên H có đơn vị nat. Dùng log2 cho đơn vị bit, còn log10 cho đơn vị ban (dit). Quy đổi bằng \(H_{\text{bit}} = H_{\text{nat}} / \ln 2\) (≈ chia cho 0.6931) và \(H_{\text{nat}} = H_{\text{bit}} \times \ln 2\). Ví dụ, 1.2799 nat ≈ 1.846 bit. Các giá trị tính với cơ số khác nhau không nên so sánh trực tiếp.
- Số lượng bằng không: Loài có số lượng bằng 0 không đóng góp gì vào H, vì p ln p tiến tới 0 khi p tiến tới 0. Chúng không nên được tính vào S khi tính J.
Không có ngưỡng chung nào cho độ đa dạng “cao” hay “thấp”. Mức nào được coi là cao phụ thuộc vào nhóm phân loại, sinh cảnh và phương pháp, nên hãy dùng H chủ yếu để so sánh các mẫu tương tự nhau.
Câu hỏi thường gặp
Giá trị \(H\) bao nhiêu là "tốt"? Trong các hệ sinh thái thực tế, \(H\) thường dao động từ khoảng 1,5 đến 3,5; giá trị trên 3 cho thấy mức đa dạng rất cao. Không có giá trị tối đa cố định vì nó phụ thuộc vào độ phong phú loài.
Nên dùng ln hay log10? Cả hai đều xuất hiện trong tài liệu khoa học. Công cụ này dùng logarit tự nhiên (ln) — quy ước phổ biến nhất. Kết quả với các cơ số logarit khác nhau chỉ chênh lệch nhau bởi một hệ số không đổi.
Độ đồng đều cho biết điều gì? Độ đồng đều Pielou \(J\) nằm trong khoảng từ 0 đến 1. Giá trị gần 1 nghĩa là các cá thể được phân bố gần như cân bằng giữa các loài; giá trị thấp cho thấy có một vài loài chiếm ưu thế.