İlaç Yarı Ömrü Hesaplayıcı Nedir?
Bir ilacın yarı ömrü (t½), vücuttaki madde miktarının başlangıç değerinin yarısına düşmesi için geçen süredir. Bu hesaplayıcı, üstel azalma (exponential decay) modelini kullanarak, herhangi bir süre geçtikten sonra alınan dozun ne kadarının vücutta kaldığını tahmin eder. Eğitim amaçlı ve kaba bir tahmin sunan genel bir farmakokinetik modeldir — tıbbi tavsiye yerine geçmez. Kişiden kişiye değişen metabolizma, organ fonksiyonları ve ilaç etkileşimleri gerçek sonuçları değiştirebilir.
Nasıl Kullanılır?
Başlangıç miktarını veya dozu (mg gibi tutarlı bir birimle), ilacın saat cinsinden yarı ömrünü ve saat cinsinden geçen süreyi girin. Hesaplayıcı, vücutta kalan miktarı, kalan ve atılan yüzdeyi ve kaç yarı ömrün geçtiğini gösterir.
Formülün Açıklaması
Model, basit bir üstel azalmadır: $$A = \text{Doz} \times \left(\frac{1}{2}\right)^{\frac{\text{Süre (sa)}}{\text{Yarı Ömür (sa)}}}$$ Üs olan \(t / t½\) değeri, kaç yarı ömrün geçtiğini ifade eder. Her tam yarı ömürde miktar yarıya iner; yani 1 yarı ömür sonra %50, 2 yarı ömür sonra %25, 3 yarı ömür sonra %12,5 ve böyle devam eder. Bunun eşdeğeri olan doğal üstel form, \(C = C_0 \cdot e^{-0{,}693 \cdot t / t½}\), atılım hız sabiti \(k = 0{,}693 / t½\) değerini kullanır (çünkü \(\ln 2 \approx 0{,}693\)).
Örnek Hesaplama
Diyelim ki yarı ömrü 4 saat olan bir ilacın 100 mg'lık dozunu aldınız ve 8 saat sonra ne kadarının kaldığını öğrenmek istiyorsunuz. Geçen yarı ömür sayısı \(= 8 / 4 = 2\). Kalan: $$100 \times \left(\frac{1}{2}\right)^{2} = 100 \times 0{,}25 = 25 \text{ mg}$$ Yani 75 mg (%75) vücuttan atılmıştır.
Sıkça Sorulan Sorular
Bir ilaç kaç yarı ömür sonra "tükenir"? Klinik olarak bir ilaç, yaklaşık 4–5 yarı ömür sonra, yani kabaca %94–97'si atıldığında etkin biçimde vücuttan temizlenmiş kabul edilir.
Tekrarlanan dozları hesaba katıyor mu? Hayır — bu model tek bir dozu temel alır. Düzenli doz alımında ilaç seviyesi birikir ve yaklaşık 4–5 yarı ömür içinde kararlı bir duruma (steady state) ulaşır.
Hangi birimleri kullanmalıyım? Miktar için tutarlı olmak koşuluyla herhangi bir birim (mg, µg vb.) kullanılabilir. Yarı ömür ve geçen süre ise mutlaka saat cinsinden olmalıdır.
