Bu hesaplayıcı ne işe yarar?
Bu araç, Ay ve Güneş'in Dünya üzerinde uyguladığı kütleçekim kuvvetini ve gelgit (fark) kuvvetini birim kütle başına (N/kg, yani m/s² ile aynı) olarak hesaplar. Ayrıca Ay'ın yer-berideki (Dünya'ya en yakın olduğu noktadaki) gelgit kuvvetini de verir ve her bir gelgit kuvvetini bu yer-beri değerine oranlayarak sunar. Tamamen fizik temelli bir araçtır; Newton kütleçekimine ve standart gelgit kuvveti yaklaşımına dayanır, dolayısıyla Dünya'nın her yerinde aynı şekilde geçerlidir.
Nasıl kullanılır?
Ay'ın kütlesini ve ortalama uzaklığını, Ay'ın yörünge dış-merkezliliğini (eksantrikliğini) ve Güneş'in kütlesi ile ortalama uzaklığını girin. Kütleler kilogram, uzaklıklar ise kilometre cinsindendir (hesaplama içinde metreye çevrilir). Kütleçekim sabiti \(G = 6{,}67430 \times 10^{-11}\ \text{m}^3\,\text{kg}^{-1}\,\text{s}^{-2}\) ve ortalama Dünya yarıçapı \(R = 6{,}371 \times 10^{6}\ \text{m}\) sabit değerlerdir ve düzenlenemez.
Formüllerin açıklaması
Dünya'nın merkezinden \(r\) uzaklıkta bulunan \(M\) kütleli bir cismin oluşturduğu kütleçekim ivmesi $$g = \frac{G\,M}{r^{2}}$$ ile verilir. Gelgit kuvveti ise bu çekimin Dünya'nın \(R\) yarıçapı boyunca gösterdiği farktır: birinci dereceden yaklaşımla $$F_{\text{gelgit}} = \frac{2\,G\,M\,R}{r^{3}}$$ olur. Gelgit terimi \(1/r^{2}\) yerine \(1/r^{3}\) ile azaldığı için, yakındaki Ay, çok daha kütleli ama uzaktaki Güneş'e baskın gelebilir. Ay'ın yer-beri uzaklığı, büyük yarı eksen \(a\) ve dış-merkezlilik \(e\) ile \(r_p = a(1 - e)\) şeklinde bulunur.
Örnek hesap (varsayılan değerler)
\(M_{\text{ay}} = 7{,}347673 \times 10^{22}\ \text{kg}\) ve \(r = 384\,399\ \text{km}\) için ortalama Ay gelgit kuvveti yaklaşık \(1{,}10 \times 10^{-6}\ \text{N/kg}\) çıkar. Güneş (1 AB uzaklıkta \(1{,}9891 \times 10^{30}\ \text{kg}\)) yaklaşık \(5{,}05 \times 10^{-7}\ \text{N/kg}\) verir. Yer-beride $$r_p = 384\,399 \times (1 - 0{,}0549) = 363\,295\ \text{km}$$ olup Ay'ın gelgit kuvvetini yaklaşık \(1{,}30 \times 10^{-6}\ \text{N/kg}\)'a yükseltir. Oranlar şöyle olur: Ay (ortalama)/Ay (yer-beri) = 0,844 ve Güneş/Ay (yer-beri) = 0,388.
Dünya, Ay ve Güneş için Tipik Gel-git Değerleri
Hesap makinesi, Dünya'nın yarıçapı boyunca Newton gel-git (diferansiyel) ivmesini kullanır: \(F_{\text{tidal}} = \frac{2GMR}{r^{3}}\), burada \(G = 6.6743\times10^{-11}\ \text{m}^3\text{kg}^{-1}\text{s}^{-2}\) ve \(R = 6.371\times10^{6}\) m. Aşağıdaki değerler standart astronomik verilerdir.
| Büyüklük | Tipik değer |
|---|---|
| Ay kütlesi | 7.342 × 1022 kg |
| Ay'ın ortalama uzaklığı | 384.400 km |
| Ay'ın perigesi (yaklaşık) | 363.300 km |
| Ay'ın apogesi (yaklaşık) | 405.500 km |
| Ay'ın yörünge dışmerkezliği | 0.0549 |
| Güneş kütlesi | 1.989 × 1030 kg |
| Dünya–Güneş uzaklığı (1 AU) | 149.6 milyon km |
| Dünya'nın ortalama yarıçapı | 6.371 km |
| Ay'ın gel-git ivmesi (ortalama uzaklık) | ≈ 1.1 × 10-6 m/s² |
| Güneş'in gel-git ivmesi (1 AU) | ≈ 5.1 × 10-7 m/s² |
| Güneş'in Ay'a gel-git oranı (ortalama uzaklıklar) | ≈ 0.46 |
Gel-git Kuvveti Sonuçlarının Yorumlanması
Sonuçlar, N/kg (m/s² ile aynı) cinsinden ifade edilen diferansiyel ivmelerdir. Bunlar, Dünya'nın yakın veya uzak yüzündeki çekim ile Dünya merkezindeki çekim arasındaki farkı gösterir. Ay için yaklaşık 1.1 × 10-6 m/s² olan bu değer, yüzey yerçekiminin (9.81 m/s²) yaklaşık 10-7 katıdır. Bu kadar küçük bir kuvvet ağırlığınızı fark edilir biçimde değiştiremez, ancak tüm okyanusları aynı anda etkiler ve suyu yavaşça yükseltip alçaltarak gelgitleri oluşturur.
Perigeye oranlar. Her oran, gel-git kuvvetini Ay'ın perigeedeki gel-git kuvvetiyle karşılaştırır. 1'in altındaki bir oran, gel-git kuvvetinin perigeedekinden zayıf olduğu anlamına gelir. Ay ortalama uzaklıktayken yaklaşık 0.84, apogede ise yaklaşık 0.72 verir. Güneş 1 AU'da yaklaşık 0.39 verir; bu nedenle etkisi ortalama uzaklıktaki Ay'ın yaklaşık %46'sıdır.
Dolunay ve yeniay gelgitleri. Yeniay ve dolunayda Güneş ile Ay hizalanır, gel-git kuvvetleri birbirine eklenir ve doğal gelgitler (kuvvetli gelgit) oluşur (birleşik değer, ortalama uzaklıktaki yalnız Ay'ın yaklaşık 1.46 katıdır). Dördün evrelerinde ise dik açıyla etki ederler; Güneş gelgiti Ay gelgitini kısmen iptal eder ve zayıf gelgitler (genlik daha küçük) oluşur.
Perigee etkisi. Gel-git kuvveti 1/r³ ile ölçeklendiği için, perigedeki Ay ortalama uzaklığındakinden yaklaşık %17–20 daha fazla gel-git kuvveti uygular (buradaki değerlerle yaklaşık %18). Bu nedenle perigee kaynaklı kuvvetli gelgit, ortalamadan daha büyüktür.
Sınırlamalar. Bu, idealleştirilmiş bir Newton gel-git ivmesidir; yerel gelgit yüksekliğinin bir tahmini değildir. Gerçek gelgitler okyanus havzasının şekline, kıyı çizgisine, su derinliğine, rezonansa ve hava koşullarına bağlıdır; bu nedenle aynı kuvvet farklı yerlerde çok farklı gelgit genlikleri üretir.
Gel-git Kuvveti Senaryoları: Perigee, Ortalama, Apogee ve Diğer Cisimler
Tüm satırlar \(F = \frac{2GMR}{r^{3}}\) formülünü ve \(R = 6.371\times10^{6}\) m değerini kullanır. Ay için \(2GMR = 2(6.6743\times10^{-11})(7.342\times10^{22})(6.371\times10^{6}) \approx 6.244\times10^{19}\). Güneş için \(2GMR \approx 1.692\times10^{27}\). Son sütun, her kuvveti Ay perigedeyken elde edilen 1.302 × 10-6 N/kg değerine böler.
| Senaryo | Uzaklık | Gel-git kuvveti (N/kg) | Perigeedeki Ay'a oran |
|---|---|---|---|
| Ay perigeede | 363.300 km | 1.302 × 10-6 | 1.000 |
| Ay ortalama uzaklıkta | 384.400 km | 1.099 × 10-6 | 0.844 |
| Ay apogeede | 405.500 km | 9.36 × 10-7 | 0.719 |
| Güneş 1 AU'da | 149.6 milyon km | 5.05 × 10-7 | 0.388 |
| Güneş günberide (perihelion) | ≈147.1 milyon km | 5.31 × 10-7 | 0.408 |
| Güneş günöteside (aphelion) | ≈152.1 milyon km | 4.81 × 10-7 | 0.369 |
Çalışılmış kontrol (Ay, ortalama uzaklık): \(r = 3.844\times10^{8}\) m, dolayısıyla \(r^3 = 5.680\times10^{25}\) m³ ve \(F = \frac{6.244\times10^{19}}{5.680\times10^{25}} \approx 1.099\times10^{-6}\) N/kg.
Güneş'in en yakın geçişinde bile gel-git kuvveti, Ay'ın apogedeki kuvvetinden daha azdır; çünkü Güneş'in çok daha büyük kütlesi, uzaklığın küpü olarak girdiği için bu üstünlüğü kaybeder.
Sıkça sorulan sorular
Güneş'in gelgit kuvveti neden Ay'ınkinden küçük? Güneş muazzam ölçüde daha kütleli olsa da gelgit kuvveti \(1/r^{3}\) ile ölçeklenir ve Güneş yaklaşık 390 kat daha uzaktadır. Güneş'in gelgit yaratma etkisi, Ay'ınkinin yalnızca %40-46'sı kadardır.
"Birim kütle başına" ne demek? Sonuçlar ivme cinsindendir (N/kg = m/s²). Belirli bir cisme etkiyen kuvveti bulmak için bu değeri cismin kg cinsinden kütlesiyle çarpın.
Sayılarım ders kitaplarındakinden neden biraz farklı? Kesin değer; seçilen \(G\) ile Dünya yarıçapı \(R\)'ye ve yüksek dereceli gelgit terimlerinin dahil edilip edilmediğine bağlıdır. Bu araç, \(R\)'nin \(r\)'den çok daha küçük olması nedeniyle geçerli olan birinci dereceden yaklaşımı kullanır.